Бугарија прва во ЕУ по смртност од загаден воздух

Смртност од загаден воздух и понатаму ја држи Бугарија на врвот на најлошата европска статистика, иако официјалните податоци покажуваат дека квалитетот на воздухот во земјата се подобрува, а бројот на предвремени смртни случаи поврзани со фините прашливи честички ПМ2,5 значително се намалува во последните години.

Според податоците на Европската агенција за животна средина и бугарското Министерство за животна средина и води, загадувањето со ПМ2,5 во Бугарија бележи позитивен тренд. Тоа значи дека воздухот, мерено преку дел од клучните индикатори, е почист отколку во претходните години.

Но, зад подобрувањето стои тежок парадокс. Бугарија и понатаму е земја со највисока предвремена смртност по глава на жител во Европската Унија поврзана со изложеност на ПМ2,5. Овие честички се толку мали што навлегуваат длабоко во белите дробови, а потоа можат да стигнат и до крвотокот, зголемувајќи го ризикот од срцеви, мозочни и респираторни заболувања.

Во 2021 година во Бугарија биле пресметани 10.375 предвремени смртни случаи поврзани со загадување со ПМ2,5. Во 2022 година бројката паднала на 8.297, а во 2023 година на 6.729. За периодот од 2005 до 2023 година, вкупното намалување на предвремената смртност во Бугарија изнесува 60,5 проценти.

На ниво на Европската Унија, трендот исто така е надолен. Европската агенција за животна средина наведува дека предвремените смртни случаи поврзани со изложеност на ПМ2,5 во ЕУ се намалиле за 57 проценти меѓу 2005 и 2023 година. Но, и покрај тоа, загадувањето на воздухот останува најголемиот еколошки здравствен ризик во Европа.

Регионалната слика е уште поостра. За 2023 година, бугарската област Пловдив е наведена меѓу регионите со највисок удел на смртност поврзана со ПМ2,5 во Европската Унија, заедно со Падова во Италија и Бродско-посавската област во Хрватска. Надвор од ЕУ, највисоки вредности се наведуваат за Скопскиот регион во Северна Македонија, Тирана во Албанија и областа околу Ниш во Србија.

Бугарското Министерство за здравство, во одговор за НОВА, наведува дека изложеноста на фини прашливи честички влијае врз дишниот и кардиоваскуларниот систем, но дека не постои директна областна корелација меѓу загадувањето и хоспитализациите. Според институцијата, заболеваемоста е сложен индикатор врз кој влијаат возраста, животниот стил, работната средина, економскиот стандард и други фактори.

Министерството дополнително објаснува дека методологијата на Европската агенција за животна средина се темели на препораките на Светската здравствена организација од 2021 година, кои се построги од европските и националните законски норми. Според бугарските здравствени власти, ако се користи само сегашната законска рамка, пресметката би покажала дека нема смртни случаи над дозволените национални норми, бидејќи земјата во моментов ги исполнува правните стандарди за концентрација на фини прашливи честички.

Токму тука се отвора суштинската дилема: дали воздухот е доволно чист затоа што ги исполнува законските норми, или останува опасен затоа што е над препораките на здравствената наука. Разликата меѓу правно дозволено и здравствено безбедно станува централно прашање во целата европска дебата за загадувањето.

Во Бугарија проблемот дополнително се поврзува со енергетиката, индустријата, сообраќајот и греењето на цврсти горива. Во последниот период бугарските институции принудно запреа котел во ТЕЦ „Бобов дол“ поради утврдени неправилности и неорганизирани емисии, а еколошките организации посочија дека во регионот биле регистрирани надминувања на нормите за сулфур диоксид и фини прашливи честички.

ПМ2,5 честичките се поопасни од погрубите ПМ10 затоа што се многу помали и потешко се задржуваат во горните дишни патишта. Тие најчесто потекнуваат од процеси на согорување, меѓу кои домашно греење на дрва и јаглен, индустриски емисии, термоцентрали и сообраќај. Затоа борбата против загадувањето не е само прашање на мерења, туку и на енергетска, социјална и урбана политика.

Случајот со Бугарија е предупредување и за регионот. Дури и кога бројките се подобруваат, последиците од долгогодишното загадување остануваат високи, особено во земји каде населението е изложено на комбинација од сиромаштија, стареење, греење на цврсти горива, слаб урбан транспорт и индустриски емисии.