Стразбур, Иванов и границите на правната држава: Што навистина значи одлуката за аболицијата?

Одлуката на Европскиот суд за човекови права во Стразбур, која се однесува на поранешните функционери опфатени со аболицијата на претседателот Ѓорге Иванов од 2016 година, повторно ја отвори една од најконтроверзните правно-политички дебати во поновата македонска историја.

Дел од јавноста и политичките актери побрзаа да заклучат дека „Стразбур ја врати аболицијата“ (заради делот од одлуката каде се утврдува повреда во постапката во случаите на Миле Јанакиески и Коста Митровски, каде Апелациониот суд не им доставил поднесоци од Вишото јавно обвинителство), додека други тврдат дека станува збор за уште една потврда на борбата на дел од политичките структири и граѓаните против неказнивоста.

Но, што навистина кажа Судот во Стразбур? И уште поважно, што значи оваа одлука за владеењето на правото, политичката одговорност и границите на претседателската моќ во Македонија?

Аболицијата што ја потресе државата

Во април 2016 година, тогашниот претседател Ѓорге Иванов донесе одлука за помилување на 56 лица, меѓу кои политичари, функционери и соработници поврзани со истрагите на Специјалното јавно обвинителство (СЈО). Во тоа време Македонија се наоѓаше во длабока политичка криза предизвикана од аферата со прислушуваните разговори, а СЈО беше формирано токму за да ги истражи наводите за злоупотреба на власта.

Аболицијата беше дочекана како обид за колективна амнестија на политичката елита и предизвика масовни протести низ земјата, познати како Шарена револуција. Под силен домашен и меѓународен притисок, Собранието интервенираше со законски измени, а самиот Иванов почна да ги повлекува претходно донесените одлуки.

Тогаш започна правната битка која, десет години подоцна, сè уште не е целосно затворена.

Каде настана правниот спор?

Суштината на спорот е судирот два фундаментални принципа на модерната правна држава.

Првиот е принципот на правна сигурност. Според ова гледиште, кога државен орган носи конечна и валидна одлука, граѓаните имаат право да веруваат дека таа ќе произведе правни последици. Ако државата денес признава една одлука како законита, а утре тврди дека таа повеќе не важи, се отвора опасен простор за правна несигурност.

Вториот принцип е владеењето на правото во неговата суштинска смисла – никој не смее да биде над законот. Според ова гледиште, државата има обврска да обезбеди истрага и кривична одговорност за сериозни злоупотреби на власта, особено кога станува збор за високи функционери. Доколку политичката моќ може со еден потпис да ги запре сите постапки, тогаш правдата станува селективна.

Случајот со аболицијата на Иванов претставува редок пример кога два легитимни принципа на правната држава доаѓаат во директен судир.

Што навистина одлучи Судот во Стразбур?

Најголемата заблуда во јавноста е дека Европскиот суд за човекови права пресудил дека аболицијата повторно важи.

Тоа едноставно не е точно.

Судот не донесе пресуда по суштината на спорот. Наместо тоа, апликациите на поранешните функционери беа прогласени за недопуштени. Причината е што апликантите, според Судот, не ги искористиле сите достапни домашни правни механизми пред да се обратат во Стразбур.

Со други зборови, Судот не кажа дека Македонија незаконски ги поништила аболициите. Но, исто така, не кажа ниту дека поништувањето било целосно во согласност со Европската конвенција за човекови права.

Прашањето остана отворено.

Тоа е важна нијанса што често исчезнува во политичките интерпретации. Стразбур не ја врати аболицијата, туку избегна да се произнесе дали нејзиното поништување било во согласност со европските стандарди.

Парадоксот на македонските институции

Една од најинтересните правни дилеми произлегува од однесувањето на самата држава.
Во текот на кризата институциите практично застапуваа две позиции кои тешко можат целосно да се усогласат.

Од една страна, се тврдеше дека одлуките на Иванов биле валидни кога биле донесени и дека произвеле правни последици.

Од друга страна, се тврдеше дека нивното последователно повлекување исто така било валидно и законски основано.

Токму тука лежи сржта на дебатата за правната сигурност. Ако еден акт бил законит и конечен, како може подоцна да биде избришан како никогаш да не постоел? Но, ако не може да биде повлечен, дали тоа значи дека секоја претседателска одлука е недопирлива без оглед на политичките и правните последици?

Оваа дилема не е само македонски проблем. Таа постои и во други демократии кога се судираат формалната законитост и јавниот интерес.

Политичката димензија на одлуката

Иако правните аспекти се сложени, политичките последици се многу појасни.

Аболицијата на Иванов претставуваше пресвртна точка во политичката историја на државата. Таа стана симбол на недовербата во институциите и на стравот дека политичката моќ може да биде искористена за избегнување одговорност.

Оттука и жестоката реакција на јавноста во 2016 година. Голем дел од граѓаните не ја доживеаја аболицијата како правен инструмент, туку како политичка заштита за лица кои требаше да се соочат со истраги и судски постапки.

Денес, десет години подоцна, одлуката на Стразбур повторно ја отвора истата дебата, но во поинаков контекст. Наместо прашањето дали аболицијата била морална или политички оправдана, сега во фокусот е прашањето дали државата смее ретроактивно да ги менува правилата на играта.

Лекција за иднината

Можеби најважната поука од целиот случај не се однесува на Иванов, ниту на поранешните функционери кои беа опфатени со неговата аболиција.

Поуката се однесува на институциите.

Секоја демократска држава мора истовремено да ги штити и правната сигурност и принципот на одговорност. Кога едниот принцип целосно ќе го потисне другиот, неизбежно се создава криза на доверба.

Ако државата може произволно да ги менува сопствените одлуки, тогаш се нарушува правната сигурност.

Но ако државата не може да реагира кога политичката моќ создава механизми на неказнивост, тогаш се нарушува самата суштина на владеењето на правото.

Токму затоа случајот со аболицијата од 2016 година останува еден од најзначајните тестови за зрелоста на македонската демократија.

Одлуката на Стразбур потсети дека вистинскиот предизвик е како да се воспостави рамнотежа меѓу правната сигурност и јавниот интерес за правда. А токму во таа рамнотежа се мери квалитетот на секоја правна држава.