Србија на мака што сама си ја предизивика, најмалку 5 ЕУ земји го блокираат продолжувањето на преговорите

Холандската влада не го поддржува продолжувањето на преговорите за пристапување меѓу Европската Унија и Србија преку отворање на Кластер 3.

Одлуката се базира на незадоволителната состојба во областа на владеењето на правото. Ова го потврдија официјални извори за Радио Слободна Европа (РСЕ/РЛ) во Хаг. Портпаролот на холандското Министерство за надворешни работи потсети дека веќе во своите заклучоци од 2024 година, Европскиот совет експлицитно навел како клучен услов Србија да постигне значителен понатамошен напредок, особено во областа на владеењето на правото.

„Оценката на холандската влада во врска со Пакетот за проширување од 2025 година останува валидна: отворањето на Кластер 3 во овој момент не би се базирало на заслуги, со оглед на сериозните загрижености во врска со владеењето на правото“, се вели во официјалниот став на холандското Министерство за надворешни работи.

Дипломатски извори откриваат дека најмалку пет земји-членки на ЕУ одбиваат да го поддржат отворањето на Кластер 3. Покрај Холандија, која официјално го објави својот став, трите балтички држави (Естонија, Латвија и Литванија) и Шведска се меѓу земјите што се спротивставија. Главните причини за отпорот се поврзани со состојбата на правосудниот систем, а за некои од земјите, одбивањето на Белград да воведе санкции против Руската Федерација за нејзината инвазија на Украина е исто така значаен фактор.

Токму недостатокот на рестриктивни мерки против Москва стана главна причина за целосно блокирање на процесот на европска интеграција на Србија од декември 2021 година. Во меѓувреме, извештаите на Европската комисија, исто така, известуваат за понатамошно влошување на индикаторите за владеење на правото.

Во својот последен работен документ („non-paper“), Европската комисија утврди дека Србија не постигнала значителен напредок во областите на правдата, борбата против корупцијата и слободата на медиумите, кои продолжуваат да бидат главна пречка за преговорите. Европските институции се длабоко загрижени од зголемениот политички притисок врз судството, недостатокот на резултати во случаите на корупција на високо ниво, зголемениот број напади врз новинари и влошената изборна средина.

Кластерот 3 ги опфаќа темите „Конкурентност и инклузивен раст“ и вклучува осум поглавја од преговорите. Иако Европската комисија ја оцени Србија како технички подготвена да го отвори во 2021 година, европските институции во моментов разгледуваат само опции за испраќање „охрабрувачки политички сигнали“ до Белград во јули – иницијатива поддржана од земји како Франција. Сепак, самото отворање или затворање на поглавјата од преговорите бара целосна едногласност меѓу сите земји-членки на ЕУ.

Властите во Белград се непоколебливи дека е крајно време Европската Унија да даде зелено светло за отворањето на Кластер 3 во преговорите за членство. Амбасадорот на Србија во Европската Унија и главен преговарач, Даниел Апостоловиќ, изрази надеж дека земјите-членки ќе донесат позитивна одлука во текот на овој месец.

„Ова би бил важен знак не само за Србија, туку и за самата Европска Унија. Според Европската комисија, бевме подготвени за овој чекор пред пет години. Затоа очекувам земјите-членки да останат доследни на принципот на сопствени заслуги и да ја почитуваат препораката на Комисијата, која беше повторена пет пати во нејзините извештаи“, изјави Апостоловиќ за РСЕ/РЛ.

Според него, Белград работи одговорно на спроведување на реформите, а клучните чекори се веќе преземени, вклучувајќи го усогласувањето на пакетот закони за судството со препораките на Венецијанската комисија, исполнувањето на критериумите на Канцеларијата за демократски институции и човекови права (ОДИХР) за подобрување на изборниот процес и изборот на нови членови во Одборот на Регулаторното тело за електронски медиуми (РЕМ).

Експертите од невладиниот сектор ги опишуваат очекувањата за вистинска промена во однесувањето на српските власти како манифестација на „исклучителна наивност“. Срѓан Мајсторовиќ од Центарот за европски политики потсетува дека Србија ги отвори клучните поглавја 23 и 24, поврзани со правдата и внатрешниот ред, пред речиси една деценија. Наместо да се подобрат стандардите во овие области во согласност со преземените обврски, реалноста во Србија и извештаите на авторитетни меѓународни организации го покажуваат спротивното“, рече Мајсторовиќ.

Тој предупреди дека сериозни проблеми се забележуваат дури и во поглавјата 25 и 26 (Наука и истражување; Образование и култура), кои беа привремено затворени пред десет години. Поради зголемениот притисок врз автономијата на универзитетите во текот на изминатата година и пол, не е исклучено Брисел да преземе невиден чекор и да ги отвори повторно, што би бил јасен сигнал за институционална регресија.

Според аналитичарот, лекомислено е да се смета Групата 3 како универзален лек, бидејќи ги вклучува медиумите, кои во голема мера се под контрола на владејачкиот режим. Малку е веројатно дека vластите би се откажале од оваа алатка на влијание, како и од механизмите за контрола на вработувањето во јавниот сектор (Поглавје 19), кои се користат за политички притисок и изборни нарушувања.

Србија доби официјален статус на земја-кандидат за членство во Европската Унија во март 2012 година, а преговорите формално започнаа во јануари 2014 година. Од вкупно 35 преговарачки поглавја, досега се отворени 22, од кои само две се привремено затворени. Поради недостатокот на напредок, одбивањето да се усогласи со надворешната политика на Европската Унија кон Русија и стагнацијата во реформите, Белград ја изгуби својата претходна позиција како лидер во европската интеграција на Западен Балкан.