Skip to content
По повеќе од две децении од донесувањето на претходниот Кодекс, новинарската професија во Северна Македонија доби нов етички документ кој настојува да одговори на предизвиците што ги донесоа дигиталните медиуми, социјалните мрежи и вештачката интелигенција. Новиот Кодекс, изработен од Здружението на новинарите на Македонија (ЗНМ), Македонскиот институт за медиуми (МИМ) и Советот за етика во медиумите (СЕММ), не претставува само ревизија на старите правила, туку воведува стандарди кои досега воопшто не постоеја во македонската новинарска практика.
Најголемата вредност на документот е што не се занимава само со традиционалните прашања за точноста на информациите, туку се обидува да даде одговор на дилемите што ги отвори дигиталната ера.
Вештачката интелигенција не смее да стане „анонимен автор“
За првпат во македонски етички кодекс експлицитно се регулира употребата на вештачката интелигенција.
Пораката е едноставна: технологијата може да биде помошна алатка, но никогаш не смее да ја преземе одговорноста на новинарот.
Тоа значи дека текстови, фотографии, видеа или аудиоматеријали создадени или значително обработени со вештачка интелигенција мора да бидат јасно означени кога тоа е важно за разбирањето на содржината. Новинарот не смее да дозволи читателот да биде доведен во заблуда дека гледа автентичен документ ако станува збор за синтетички создадена содржина.
Во време кога со неколку клика можат да се произведат убедливи „докази“, Кодексот ја задржува основната новинарска вредност – одговорноста останува кај човекот, а не кај алгоритмот.
Јавниот интерес не е исто што и љубопитноста на јавноста
Една од најважните новини е јасното разграничување меѓу јавниот интерес и интересот на јавноста.
Во македонскиот медиумски простор овие два поими со години се користат како синоними, иако не се.
Фактот дека јавноста сака да знае нешто не значи автоматски дека медиумот има право да ја наруши нечија приватност.
Јавен интерес постои кога информацијата придонесува за откривање злоупотреба на јавна функција, корупција, опасност по здравјето, безбедноста или демократските процеси.
Од друга страна, приватниот живот на јавните личности, семејните трагедии или интимните детали кои не влијаат врз нивното вршење на јавната функција не стануваат автоматски легитимна тема само затоа што привлекуваат кликови.
Со ова Кодексот поставува јасна граница против таблоидизацијата на новинарството.
Дигиталните медиуми конечно добиваат правило за исправките
Една од најпрактичните новини е обврската сите измени на веќе објавена содржина да бидат јасно означени.
Во интернет-новинарството со години постоеше практика текстовите тивко да се менуваат без никаква забелешка.
Според новите правила, исправките треба да бидат видливи, навремени и директно поврзани со оригиналната објава.
Ова претставува значаен чекор кон поголема транспарентност и враќање на довербата во медиумите, затоа што читателот има право да знае кога и зошто некоја информација е коригирана.
Конфликтот на интереси повеќе не смее да биде скриен
Кодексот значително ги проширува правилата за конфликт на интереси.
Не станува збор само за забрана за примање подароци или финансиски користи.
Се нагласува дека секоја околност што може да влијае врз независноста на новинарот мора да биде транспарентна, а тргувањето со влијание, корупцијата и прикриениот судир на интереси се неспоиви со професионалното новинарство.
Ова е особено важно во средина каде што медиумите често се изложени на политички и економски притисоци.
Поголема заштита за ранливите категории
Новиот Кодекс дополнително ја нагласува обврската новинарите да покажуваат емпатија и достоинство при известувањето за деца, жртви на насилство, лица со попреченост, болни лица и други ранливи категории.
Наместо сензационализам, во центарот се става човековото достоинство.
Тоа значи дека јавниот интерес никогаш не смее да биде изговор за понижување, стигматизација или секундарна виктимизација на лицата кои веќе се наоѓаат во тешка животна состојба.
Самоубиствата повеќе не смеат да бидат медиумски спектакл
Посебно внимание Кодексот посветува на известувањето за самоубиства и обиди за самоубиства.
Светската новинарска практика одамна предупредува дека сензационалистичкото известување може да поттикне т.н. „ефект на имитација“.
Поради тоа, медиумите се повикуваат да избегнуваат драматични наслови, детали за начинот на извршување, романтизирање на случаите или непотребно повторување на трагичните настани.
Целта е известувањето да биде одговорно и да не создава дополнителен ризик за ранливите лица.
Тајните снимки остануваат исклучок, а не правило
Една од најделикатните теми се информациите добиени со тајно снимање.
Новиот Кодекс не ги забранува, но воведува строги критериуми.
Таквите материјали можат да бидат оправдани само кога постои силен јавен интерес, кога информацијата не може да се обезбеди на друг начин и кога нејзиното објавување придонесува за откривање злоупотреба или незаконско постапување.
Со тоа се воспоставува рамнотежа меѓу правото на приватност и потребата јавноста да биде информирана за прашања од суштинско општествено значење.
Кодексот нема да ги реши сите проблеми, но поставува нов стандард
Ниту еден кодекс сам по себе не може да го направи новинарството професионално.
Тоа ќе зависи од редакциите, уредниците и новинарите.
Но новиот Кодекс поставува значително повисоки стандарди отколку досега. За првпат дигиталното новинарство, вештачката интелигенција, транспарентноста на исправките и современите етички дилеми се третираат како составен дел од професионалната одговорност.
Во време кога довербата во медиумите е на сериозен тест, најважната порака од новиот Кодекс е дека новинарството не смее да се натпреварува со алгоритмите во брзина или сензационализам. Неговата најголема вредност останува довербата што ја гради кај јавноста преку точност, транспарентност и отчетност.
Новиот Кодекс не е закон и за неговото непочитување не се изрекуваат законски казни. Но токму затоа неговата тежина е професионална, а не репресивна. Тој претставува договор на новинарската заедница за тоа што значи одговорно новинарство во време кога дезинформациите, вештачката интелигенција и трката по кликови сè почесто ја потиснуваат проверената информација. Довербата во медиумите нема да се врати со прописи, туку со доследно почитување на овие стандарди.
