Skip to content
Секој скопјанец знае во колку часот запре часовникот на Старата железничка станица. Многу помалку граѓани знаат кога последен пат била проверена конструкцијата на зградата во која живеат, дали некој сосед отстранил носечки ѕид или дали надградбата над нивните станови била пресметана според реалната состојба на објектот.
Денес, 26 јули се навршуваат 63 години од катастрофалниот земјотрес што во 5:17 часот го разурна Скопје. Денес градот е неколкупати поголем од оној што се урна во 1963 година. Според Пописот од 2021 година, во Скопје живеат 526.502 жители, во 171.171 домаќинство, а на територијата на градот има 213.850 станови.
Зад тие бројки се кријат објекти од различни периоди – згради изградени пред земјотресот, објекти од големата повоена обнова, станбени блокови стари по неколку децении и новоградби кои го менуваат изгледот на цели населби.
Главното прашање повеќе не е само како Скопје го памети земјотресот. Прашањето е колку денешниот град знае за безбедноста на сопствените згради.
Дваесетина секунди што го променија градот
Земјотресот од 26 јули 1963 година однесе повеќе од 1.070 животи, повреди илјадници луѓе и остави голем дел од населението без дом. Обединетите нации наведуваат дека три четвртини од тогашните жители останале без покрив над главата. Катастрофата го претвори Скопје во меѓународен симбол на солидарноста и доведе до нов пристап во урбанистичкото планирање и земјотресното инженерство.
Како дел од поуките од катастрофата, во 1965 година бил формиран Институтот за земјотресно инженерство и инженерска сеизмологија – ИЗИИС, со поддршка и од УНЕСКО.
Но градот што бил обновен по земјотресот не останал непроменет. Зградите старееле, се доградувале, се надградувале и се приспособувале на нови потреби. Во становите се отворале нови премини, се спојувале простории, се затворале тераси, а станбени простори се претворале во деловни.
Токму тие промени го отвораат прашањето дали конструкцијата што била безбедна во моментот на изградбата останала иста и неколку децении подоцна.
Одобрението за градење не е крај на контролата
Законот за градење предвидува градбите да ги исполнуваат основните барања за механичка отпорност, стабилност и сеизмичка заштита. Објектот треба да биде проектиран и изведен така што при градењето и употребата нема да дојде до уривање на целата или на дел од градбата, ниту до оштетувања предизвикани од големи деформации на носечката конструкција.
Формалниот систем предвидува повеќе нивоа на одговорност. Проектантот го изработува проектот, ревидентот ја проверува документацијата, изведувачот треба да гради според одобрениот проект, а надзорниот инженер ја контролира изведбата. Пред објектот да се стави во употреба се спроведува и технички преглед или се изготвува соодветен извештај, зависно од категоријата на градбата.
Но проектот ја прикажува зградата каква што требало да биде. Прашањето е дали таа и денес изгледа и функционира според истиот конструктивен систем.
Влагата, корозијата, неодржувањето, оштетувањата и дополнителното оптоварување можат да влијаат врз состојбата на објектот. Староста сама по себе не значи дека една зграда е небезбедна. Подеднакво важно е како била изградена, како била одржувана и што било променето во неа низ годините.
Еден отстранет ѕид може да биде проблем за целата зграда
Станот е приватна сопственост, но конструкцијата на зградата е заеднички систем. Столбовите, гредите, плочите и носечките ѕидови не завршуваат на влезната врата од станот.
Отстранувањето носечки ѕид, сечењето дел од греда или столб, отворањето голем премин или промената на конструктивен елемент може да го смени начинот на кој силите се пренесуваат низ целата зграда. Последиците не мора да бидат веднаш видливи, а декоративно уредениот стан не е доказ дека интервенцијата е безбедна.
Реконструкциите, адаптациите и надградбите се опфатени со прописите за градење и, кога зафаќаат конструктивни елементи, не смеат да се сведат само на договор меѓу сопственикот и мајсторот. Потребни се стручна анализа, проектна документација и постапка соодветна на обемот на интервенцијата.
Особено чувствително е прашањето за надградбите. Нов кат значи дополнителна тежина што ја преземаат постојните столбови, ѕидови и темели. Затоа не е доволно само надградбата да биде добро изградена. Мора да се утврди дали целата постојна зграда може безбедно да го прими новото оптоварување.
Легализирано не значи автоматски и конструктивно проверено
Правниот статус на објектот и неговата конструктивна состојба се две различни прашања.
Со легализацијата се решава статусот на бесправно изграден објект во правниот и урбанистичкиот систем. Но решението со кое се утврдува правен статус не треба автоматски да се толкува како трајна гаранција дека секој материјал, темел, столб, доградба или подоцнежна интервенција е детално проверена според денешната состојба на објектот.
Истото важи и за новоградбите. Новата година на изградба не е сама по себе сертификат за квалитет. Безбедноста зависи од проектот, материјалите, изведбата, надзорот и од тоа дали реално изграденото одговара на одобрената документација.
Има поединечни проверки, но не и целосна слика за градот
ИЗИИС има спроведувано сеизмички скрининг и брзи процени на поединечни значајни објекти во Скопје, меѓу кои и зградата на Македонската радио-телевизија. При ваквите постапки се проверува техничката документација и се врши визуелен преглед на конструкцијата.
Таквите проверки се важни, но не се исто што и систематска процена на целиот станбен фонд. Во град со повеќе од 213.000 станови, поединечниот скрининг не може да даде одговор за состојбата на илјадници други објекти, особено на оние што биле менувани со децении.
За граѓаните нема едноставен одговор на прашањето дали нивната зграда била конструктивно проверена по вселувањето. Податоците најчесто треба да се бараат во проектната документација, кај управителот или заедницата на сопственици, во општинските архиви или преку ангажирање овластено стручно лице.
Што можат да направат станарите
Сомнежот не треба да се решава со фотографии на социјалните мрежи или со процена од мајстор. Конструктивната безбедност може да ја оцени овластен градежен инженер-конструктор или специјализирана стручна институција.
Заедницата на сопственици може да побара преглед на достапната проектна документација, увид во реалната состојба и, доколку е потребно, подетална конструктивна или сеизмичка анализа.
При купување стан треба да се проверат одобрението за градење, документацијата за употреба на објектот, евентуалните надградби и доградби и информациите за поголеми интервенции во станот или зградата.
Сомнително отстранување ѕидови, оштетување столбови или нелегални градежни работи треба да се пријават кај надлежната општинска градежна инспекција. Процената дали еден ѕид е носечки не треба да се прави според неговата дебелина или според изгледот, туку врз основа на проектот и стручен увид.
Годинашното одбележување на 26 јули вклучува и изложба „63 ГОДИНИ – СКОПЈЕ 63“, која ќе биде отворена во Музејот на град Скопје во 19:30 часот.
Додека архивските фотографии повторно ќе го покажат градот во урнатини, денешно Скопје се соочува со поинаква обврска – да знае што е изградено, што е променето и кој ја проверува безбедноста на домовите во кои секоја ноќ спијат повеќе од половина милион луѓе.
