Skip to content
На само петнаесетина километри од центарот на Скопје има место каде асфалтот брзо преминува во селски сокаци, куќите ги заменуваат дабови шуми, а наместо клима-уреди се слушаат Бањанска Река и камбаните од неколку векови стари цркви. Бањане, на југозападните падини на Скопска Црна Гора, е една од оние викенд-дестинации покрај главниот град за кои не е потребен ниту долг пат ниту посебно планирање.
Овој викенд причината за бегство е уште поочигледна. За Скопје денеска важи портокалово предупредување за високи температури, а максималната температура се очекува да достигне околу 39-40 степени. Во недела жештината малку попушта, но останува изразена.
Бањане не е високопланинско одморалиште и не треба да се очекува драматичен пад на температурата. Селото е на околу 500 метри надморска височина. Но, шумата што почнува веднаш над куќите, долината на реката, сенката и отсуството на градскиот бетон го прават многу попријатна опција за неколку часа надвор од Скопската Котлина.
Село старо најмалку седум века
Бањане е многу повеќе од излетничка точка. Станува збор за стара населба чие име се појавува во средновековни документи уште на преминот од XIII во XIV век.
Во академската база на Австриската академија на науките се наведува дека византискиот совладетел Михаил IX Палеолог околу 1299-1300 година го доделил селото Бањане на манастирот „Св. Никита“, а дарувањето било потврдено и во повелба на царот Андроник II. Подоцнежните документи повторно го поврзуваат селото со манастирските имоти на овој дел од Скопска Црна Гора.
Името, според локалната топонимија и преданијата, се поврзува со некогашниот извор Бања, односно Дуло, источно од денешното село. Преданието вели дека старото село некогаш било сместено токму околу изворот, пред населението да се пресели на сегашната локација. Истражувачките извори ја пренесуваат оваа приказна како локално предание, а не како целосно документиран историски факт.
Но дека просторот бил населен многу пред средниот век покажуваат археолошките траги. Во атарот се евидентирани римски водовод кај локалитетот Бања, доцноантичка вила рустика кај Дуло и утврдена населба на Градиште со слоеви од железното, раноантичкото, римското и доцноантичкото време.
Денес Бањане има нешто повеќе од 500 жители и сè уште го задржува компактниот селски изглед, со тесни сокаци, дворови, обработливо земјиште кон котлината и шуми и пасишта кон планината.
„Св. Никита“, средновековното богатство што Скопје го има пред врата
Првата станица вреди да биде манастирот „Св. Никита“ Monastery of Saint Nikita, поставен на возвишение меѓу Бањане, Горњане и Чучер, на околу 575 метри надморска височина.
Ова е еден од најзначајните средновековни храмови во скопскиот регион. На местото постоел постар манастир, а денешната црква била изградена или темелно обновена во времето на кралот Милутин на почетокот на XIV век. Истражувањата понекогаш се разликуваат во прецизното датирање, од 1307-1308 до околу 1319-1320 година.
Однадвор храмот е компактна византиска градба од камен и тула, со купола и богата обработка на олтарната апсида. Вистинското богатство, сепак, е внатре.
На фреските се зачувани потписите на Михаил и Евтихиј, едни од најпознатите сликари на балканското средновековие. Нивното сликарство се среќава и во други важни храмови од истиот период, а живописот во „Св. Никита“ денес претставува еден од највредните делови на манастирот. Во XIX век на храмот работел и прочуениот Дичо Зограф.
За човек кој не е историчар на уметност, доволни се десетина минути во полутемниот храм за да стане јасно зошто ова место заслужува посета и без планинарење.
„Св. Илија“ е другото лице на Бањане
Ако „Св. Никита“ е монументалната историска точка, манастирот „Св. Илија“ St. Ilija Monastery е местото поради кое Бањане функционира и како вистинска викенд-дестинација.
Манастирот се наоѓа северно од селото, во зелената долина на Бањанска Река. До него води кривулест пат низ планинската околина, а комплексот е опкружен со шума.
Малата црква потекнува од XIV век и е необично поставена до самата карпа. Северната страна практично се спојува со неа, поради што во дел од литературата и локалните приказни храмот се опишува и како пештерна црква. Во внатрешноста се распознаваат два слоја живопис, иако голем дел од старите фрески се оштетени.
И тука има трага од Дичо Зограф. Во 1846 година тој работел на иконостасот, а негови се и осум апостолски икони.
Но за летен посетител можеби најголемата вредност е надвор од храмот: високи дрвја, сенка, карпа и вода. Тоа е место за долго седење, а не само за фотографирање и заминување.
Во селото се крие уште една црква од XVI век
Во самото Бањане е црквата „Св. Ѓорѓи“ Church of Saint George.
Натписот над влезот овозможува невообичаено прецизно датирање: храмот бил завршен и живописан во 1548-1549 година, во периодот на султанот Сулејман Величествениот. Станува збор за мала еднокорабна црква, изградена од добро обработен камен и тули.
Иако е далеку помала од „Св. Никита“, таа е важен дел од приказната за континуитетот на христијанската уметност на Скопска Црна Гора и во османлискиот период.
Бањане некогаш било и книжевен центар
Еден од најинтересните, а најмалку познати делови од приказната се манастирите „Св. Благовештение“ и „Воведение Богородично“ над Бањане и Горњане.
Истражување на академик Ѓорги Поп-Атанасов, објавено од МАНУ, покажува дека двата манастира биле важни книжевни средишта во XVI и XVII век. Се претпоставува дека нивните почетоци се уште постари, пред османлиското освојување, а подоцна биле обновени.
Таму работел монашки скрипториум во кој се препишувале богослужбени книги. Со овој простор се поврзуваат Драковичкото евангелие од 1586-1587 година, Водичничкиот поменик, минеи и други ракописи. Институтот за македонска литература го опишува „Св. Благовештение“ како значаен духовен и книжевен центар од околината на Скопје.
Токму концентрацијата на стари храмови на релативно мала површина е причината Скопска Црна Гора во туристичката и локалната литература често да се нарекува и скопска или македонска „Света Гора“.
Ако сакате пешачење, Бањане е и почетна точка
Од селото може да се продолжи многу подлабоко кон Скопска Црна Гора.
Една документирана планинарска варијанта тргнува од Бањане кон врвовите Ѓушановац и Студена. Целата траса во еден правец е околу 12,5 километри, со висинска разлика од околу 1.000 метри и проценето време на искачување од четири и пол часа. Авторите ја оценуваат со тежина 7 од 10.
Тоа, сепак, не е патека за импровизација во ден со 40 степени.
За овој викенд многу попаметна варијанта е кратка прошетка низ селото и шумата, посета на „Св. Никита“ и „Св. Илија“, а посериозните планинарски маршрути да се остават за посвеж ден. УХМР за сабота предупредува на екстремна жештина, а во планинските подрачја попладне има и услови за локална нестабилност.
Како би изгледал еден ден во Бањане
Најдобрата летна варијанта е да се тргне рано од Скопје. Прво „Св. Никита“, додека сонцето сè уште не е високо, потоа кратко низ старото село и „Св. Ѓорѓи“, а најжешкиот дел од денот да се помине во зеленилото околу „Св. Илија“.
Не ви треба цел викенд. За четири до шест часа можете да добиете и природа и средновековна уметност и селска архитектура, без да се оддалечите повеќе од петнаесетина километри од Скопје.
Понесете вода и храна, особено ако продолжувате пеш. Во старите храмови влегувајте со соодветна облека и без бучава, а ако сакате да ја видите внатрешноста на помалите цркви, добро е однапред да проверите дали ќе бидат отворени. Во шума во ваков топлотен бран не треба да се пали оган, а за подолга планинарска тура најдобар избор се раните утрински часови.
Бањане нема езеро, хотелски базени или туристички комплекс. И можеби токму затоа функционира. Петнаесет километри по напуштањето на жешкиот град, викендот може да изгледа сосема поинаку: сенка над Бањанска Река, камена црква прилепена до карпа и фрески што таму стојат со векови.
