Skip to content
Македонија не треба да бега од дата-центрите. Напротив, земја што сака да биде дел од новата дигитална економија мора да бара инвестиции во cloud-инфраструктура, вештачка интелигенција и обработка на податоци. Но меѓу привлекување високотехнолошка инвестиција и тивко отстапување на огромни количества струја, вода и инфраструктура постои суштинска разлика.
А токму таа разлика сега се губи во политичката кампања околу дата-центрите.
Премиерот Христијан Мицкоски веќе потврди дека Владата разговара со пет до шест компании, меѓу кои наводно има и голема мултинационална корпорација. Агенцијата за странски инвестиции во меѓувреме веќе ја рекламира Македонија како потенцијален регионален центар за hyperscale, colocation и edge дата-инфраструктура, наведувајќи ја стабилната електроенергетска мрежа, оптичката поврзаност, ниските оперативни трошоци и климатските услови како конкурентски предности.
Тоа е легитимна развојна политика.
Нелегитимно би било нешто друго: јавноста да дознава дека некаде се планира огромен потрошувач на струја и вода дури откако инвеститорите веќе разговарале со институциите, земјиштето е избрано, пристапот до ресурсите е договорен или почнува урбанистичка постапка.
Токму затоа Пехчево не е пример дека Македонија е „против технологијата“. Пехчево е пример што се случува кога редоследот ќе биде обратен.
Пехчево не рече „не“ на технологијата, туку „не“ на непознатото
Советот на Пехчево едногласно ја отфрли иницијативата за почеток на постапка за дата-центар во Панчарево. Против гласаа сите девет советници, пет од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и еден од ЗНАМ.
Во моментот кога требало да се отвори урбанистичката постапка не биле јавно познати инвеститорот, капацитетот на центарот, потребната електрична моќност, количината вода, технологијата за ладење и конкретната корист за локалната заедница.
Градоначалникот Александар Китански самиот призна дека Општината нема стручна студија врз основа на која може да утврди колкава би била потрошувачката и какво би било влијанието.
Во таква ситуација, гласањето против не е технолошки лудизам.
Тоа е единствената разумна одлука.
Кога не знаете кој гради, колку струја ќе троши, колку вода ќе зема и што ќе остане за општината, нема што да одобрувате.
Прво бројките, потоа багерите.
Струјата не се создава со прес-конференција
Најголемото прашање околу дата-центрите не е колку сервери ќе имаат, туку од каде 24 часа дневно ќе ја добиваат електричната енергија.
Дата-центарот нема работно време. Серверите не се гасат во 16 часот. Нема викенд и нема сезона.
Меѓународната агенција за енергија проценува дека глобалната потрошувачка на електрична енергија од дата-центрите пораснала за 17 отсто само во 2025 година, а кај центрите фокусирани на вештачка интелигенција растот бил околу 50 отсто. Потрошувачката на сите дата-центри во светот се очекува повеќе од двојно да се зголеми до 2030 година.
Тоа не значи дека секој дата-центар е енергетско чудовиште. Големината е пресудна.
Но токму затоа Македонија мора да знае што ѝ се нуди.
Во политичката полемика изминативе денови се појави тврдење дека за еден потенцијален проект бил резервиран капацитет од 100 мегавати. Тоа тврдење го изнесе СДСМ и досега нема јавно објавен владин документ што го потврдува. Затоа не може да се третира како утврден факт.
Но 100 мегавати се корисни како илустрација за размерот.
Центар кој континуирано користи 100 MW би потрошил околу 876 гигават-часови електрична енергија годишно.
За споредба, според последните целосни податоци на Регулаторната комисија за енергетика, цела Македонија во 2024 година потрошила 6.889 GWh. Домашното производство било 6.129 GWh, а нето-увозот 760 GWh.
Значи, хипотетички дата-центар од 100 MW, ако работи со такво оптоварување во текот на целата година, би повлекол електрична енергија еквивалентна на речиси 13 отсто од вкупната македонска годишна потрошувачка од 2024 година.
И би потрошил повеќе струја од целиот нето-увоз на државата во таа година.
Тоа не е аргумент дека таков центар не треба да се гради.
Тоа е аргумент дека центар од таков размер не се договара во тишина.
Ако му треба нова централа, тоа веќе не е само приватна инвестиција
Мицкоски самиот ја поврза стратегијата за дата-центри со изградба на нови гасни електрани кои би произведувале струја за нив.
И тука приказната станува многу посериозна.
Ако приватна инвестиција бара нов производствен капацитет, нов далновод, нова трафостаница, засилување на преносната мрежа, нов гасоводен капацитет или државни гаранции, тогаш не зборуваме само за некој што купил парцела и изградил серверска сала.
Зборуваме за проект што ја менува енергетската инфраструктура.
Тогаш јавноста има право да знае кој ја плаќа новата мрежа.
Инвеститорот?
МЕПСО?
Државата?
Или на крајот сите потрошувачи преку мрежарината?
Потребно е да се знае дали за секој голем дата-центар ќе има обезбедено ново производство на електрична енергија или тој едноставно ќе се приклучи на постојниот систем и ќе купува струја на пазарот.
Тоа е огромна разлика.
Македонскиот систем и онака не е изолиран од увозот. РКЕ во својот извештај забележува дека земјата во минатото имала увозна зависност од електрична енергија од 20 до 30 отсто, иако во 2023 година таа беше исклучително ниска, а во 2024 повторно се искачи на 11,03 отсто.
Да внесете неколку нови големи потрошувачи без паралелно да обезбедите ново производство не е дигитализација.
Тоа е дополнителен притисок врз системот.
Со водата проблемот е уште почувствителен
Македонија официјално признава дека не е земја богата со водни ресурси.
Министерството за животна средина наведува дека земјата располага со околу 3.000 кубни метри вода по жител и дека најголем дел од површинските води директно зависат од количината и распоредот на врнежите. Водата релативно брзо истекува низ речните сливови и ја напушта територијата.
Климатските проекции се уште понеповолни. Министерството наведува дека се очекува намалување на просечните врнежи, а достапните површински води во сливот на Вардар долгорочно да се намалуваат.
Во таква земја водата не може да биде фуснота во инвестициски меморандум.
Секако, не секој дата-центар троши огромни количества вода.
Современите центри можат да користат различни технологии, од класично воздушно ладење до затворени системи, течносно ладење, испарувачки системи или комбинации. Водниот отпечаток може драматично да се разликува.
Токму затоа генералната расправија „дата-центрите трошат вода“ или „дата-центрите не трошат многу вода“ е бесмислена.
За конкретниот проект треба конкретна бројка.
Колку кубни метри дневно?
Од каде?
Питка вода?
Подземна вода?
Река?
Индустриска или прочистена отпадна вода?
Колкав процент се враќа во системот?
Што се случува во август, кога потрошувачката и температурите се највисоки, а водостоите најниски?
И, најважно, кој има приоритет ако во ист момент нема доволно вода – населението, земјоделството или серверите?
Тоа мора да се реши пред дозволата, а не откако центарот ќе биде изграден.
Европа гради дата-центри, но бара да им се гледа во броилото
Особено е погрешна тезата дека барањето за вакви информации е некакво антимодерно однесување.
Европската Унија сака повеќе дата-центри. Европската комисија има амбиција капацитетот значително да се зголеми во следната деценија.
Но истовремено ја зголемува контролата.
ЕУ воведе задолжително известување за дата-центри со побарувачка на моќност над 500 киловати. Операторите треба да пријавуваат показатели за енергетска ефикасност, потрошувачка на електрична енергија, вода и други параметри, а Комисијата создаде европска база токму за да се мери нивниот реален ресурсен отпечаток.
Во новите политики на ЕУ оди уште подалеку. Комисијата бара подобра координација меѓу државата, операторите на електроенергетскиот систем и дата-центрите, со обврска да се води сметка за мрежата, чистата енергија и заштитата на водните ресурси.
Значи европскиот модел не е „гради па после ќе видиме“.
Моделот е: мери, пријави, докажи дека системот може да те издржи, па гради.
Ако Македонија сака да биде европски центар за податоци, тогаш треба да ги преземе и европските правила, не само европските инвеститори.
Што добива Македонија?
Ова е прашањето што досега најмалку се слуша.
Не е доволно да се каже дека инвестицијата е „стратешка“, „AI“, „cloud“ или вредна стотици милиони евра.
Треба да знаеме што останува тука.
Колку постојани работни места?
Какви плати?
Колку даноци?
Колкав дел од инвестицијата ќе оди кај домашни компании?
Дали инвеститорот ќе плати за новата трафостаница и далновод?
Дали ќе инвестира во ново производство на струја?
Дали локалната општина ќе добива директен приход?
Дали отпадната топлина од серверите ќе може да се користи за индустрија или систем за греење?
Дали ќе има обврска за користење обновлива енергија?
Без тие одговори, бројката „инвестиција од 500 милиони евра“ може да звучи спектакуларно, а реалниот локален ефект да биде многу поскромен.
Вистински развоен проект е оној што остава инфраструктура, знаење, даноци, добро платена работа и нова енергетска вредност.
Не оној што само троши евтина земја, струја и вода.
Пет-шест компании значат пет-шест јавни пресметки
Владата веќе вели дека разговара со пет или шест компании.
Тогаш за секоја од нив треба да постои јавна ресурсна картичка пред да почне каква било постапка.
Име на инвеститор.
Локација.
Инсталирана IT моќност.
Максимална електрична моќност.
Очекувана годишна потрошувачка.
Начин на обезбедување струја.
Трошок за приклучок и зајакнување на мрежата.
Дневна и годишна потрошувачка на вода.
Извор на водата.
Технологија за ладење.
Проценка на влијание врз животната средина.
Број на работни места.
Даночни олеснувања.
Цена на земјиштето.
Обврски што ги презема државата.
Тоа не се деловни тајни во моментот кога приватниот проект бара јавни ресурси и јавна инфраструктура.
Тоа е минимална демократска контрола.
Дата-центри да, но под македонски услови
Македонија навистина може да добие од глобалниот бум на вештачката интелигенција.
Имаме географска позиција, добра телекомуникациска поврзаност, дел од потребната енергетска инфраструктура и значително пониски трошоци од Западна Европа. Тоа што Invest North Macedonia активно го промовира секторот е логично.
Но не сме Ирска, Германија или САД.
Имаме мал електроенергетски систем.
Имаме години во кои значителен дел од струјата го обезбедуваме од увоз.
Имаме водни системи кои во многу општини бараат сериозни инвестиции, а државата сама признава дека не располага со изобилство вода. Само во 2025 година беа распределени околу 2,5 милијарди денари за 143 локални проекти, меѓу другото за водоснабдување и канализација во 51 општина.
Во таква ситуација, ресурсите мора да имаат цена.
И мора да имаат приоритет.
Никој сериозен не треба да бара Македонија да стави катанец на дата-центрите.
Но уште помалку сериозно е инвестиции со потенцијално огромна потрошувачка да се туркаат со приказна дека секое поставено прашање е напад врз технолошкиот напредок.
Пехчево покажа нешто многу поедноставно.
Граѓаните не мора да бидат против дата-центар.
Мора да бидат против празен лист на кој подоцна некој друг ќе ги впише нивната вода, нивната струја и нивната земја.
Дата-центри да.
Но прво инвеститорот на маса, потоа мегаватите, кубиците вода, трошоците, даноците и користа за државата.
Дури потоа урбанистички план и градежна дозвола.
Сè друго е обид големи приватни потрошувачи на јавни и ограничени ресурси да влезат на мала врата. А за држава која и самата се бори да обезбеди сигурна струја и вода, тоа не е развојна политика, туку ризик што некој друг еден ден ќе мора да го плати.
