Skip to content
Буџетскиот дефицит е над законскиот праг трета година по ред. Владата тоа го нарекува фискална консолидација и најавува враќање на 3% во 2027 година. Но, што значи кога исклучокот три години по ред станува практика – и кој на крајот ја плаќа сметката?
Во изјава за рацин.мк, Бранимир Јовановиќ, од Виенскиот економски инситут, посочува дека буџетскиот дефицит откако е дојдена оваа власт постојано надминува 4% од БДП, и во 2024, и во 2025, и сосема сигурно и оваа година, оценува Јовановиќ.
„Тоа не само што директно им штети на граѓаните, затоа што ги троши нивните пари на камати наместо на нешто што ќе им го подобри животот, туку е и противзаконски. Со новиот Закон за буџети е предвидено дека дефицитот не смее да надмине 3% од БДП, оваа влада трета година по ред го крши тој закон“, потенцира во изјавата за Рацин.мк Бранимир Јовановиќ.
Изјавата на економистот Бранимир Јовановиќ за Рацин.мк отвора прашање кое на прв поглед изгледа како сува буџетска математика, но всушност директно се однесува на секој граѓанин.
Колку државата троши повеќе од она што го собира? Колку дополнително се задолжува? Колку од буџетот оди за камати? И, можеби најважно, дали фискалното правило од 3% навистина е правило или полека станува само цел што Владата ја поместува за следната година?
Бројките покажуваат јасен тренд.
Во 2024 година буџетскиот дефицит изнесуваше 4,4% од БДП. Во 2025 година бил реализиран дефицит од 4%, а за 2026 година Владата планира 3,5% од БДП. Самото Министерство за финансии ја потврдува оваа низа.
Тоа значи:
2024 – 4,4%
2025 – 4,0%
2026 – 3,5%
И трите бројки се над прагот од 3%.
Но токму тука почнува вистинската приказна.
Што точно вели Законот за буџети?
Новиот Закон за буџети воведе фискални правила што почнаа да се применуваат од 1 јануари 2023 година.
Според членот 10, дефицитот на општата власт за соодветната година не смее да надмине 3% од номиналниот БДП.
Покрај тоа, законот предвидува и ограничување на долгот на општата власт на 60% од БДП, додека гарантираниот јавен долг не смее да надмине 15%. Тоа го потврдува и Државниот завод за ревизија во својата анализа на Буџетот за 2024 година.
Значи, на прв поглед, математиката е едноставна: 3% е границата.
Но деталите понатаму велат дека Законот не застанува тука.
Предвидени се исклучоци во исклучителни околности, а постои и можност за определено отстапување поврзано со капитални инвестиции. Фискалната стратегија на Министерството за финансии експлицитно се повикува на овие законски можности.
Затоа треба условно да се земе дека секој дефицит над 3% автоматски значи дека Владата го прекршила законот.
Но, сепак, ова отвора многу посериозното прашање: Колку долго едно отстапување може да биде исклучок пред исклучокот да стане правило?
2024: наместо 3,4%, стигнавме до 4,4%
Фискалната стратегија за 2024–2028 предвидуваше дефицит од околу 3,4% од БДП за 2024 година.
Реалноста беше 4,4%.
Државниот завод за ревизија во својата ревизија на Буџетот за 2024 година констатира дека дефицитот бил повисок и од законски утврденото фискално правило и од проекцијата во Фискалната стратегија.
Министерството за финансии, пак, ја претстави истата бројка од поинаков агол: дефицитот од 4,4% бил понизок од 4,9% колку што било предвидено со ребалансот.
Тоа е точно.
Но има една важна разлика: „Подобар од планот“ не значи „во рамките на законскиот лимит“.
Ако планот бил 4,9%, реализацијата од 4,4% навистина е подобра.
Но ако законската цел е 3%, тогаш 4,4% и понатаму значи отстапување од 1,4 процентни поени.
2025: дефицитот се намали, но повторно остана над 3%
Во 2025 година дефицитот падна на 4%.
Тоа е подобрување од 0,4 процентни поени во однос на 2024 година.
Но повторно е цел процентен поен над законскиот праг.
И Министерството за финансии ова не го крие. Фискалната консолидација ја претставува токму преку постепено намалување на дефицитот.
Од 4,4% на 4%, па на планирани 3,5% во 2026 година.
Министерството прогнозира дефицитот да достигне 3% во 2027 година, а потоа да се движи под таа граница. Според владината проекција, тој треба да биде 3% во 2027 и 2028 година, а 2,8% во 2029 и 2030 година.
Токму тука Владата би имала свој аргумент: дефицитот не расте, туку паѓа.
И тоа е точно.
Но критиката е друга: Зошто фискалното правило не се почитува веднаш, туку се најавува негово достигнување по три години?
2026: уште 39,2 милијарди денари минус
Буџетот за 2026 година предвидува приходи од околу 374,9 милијарди денари и расходи од 414,2 милијарди денари.
Разликата е 39,2 милијарди денари, односно дефицит од 3,5% од планираниот БДП.
Тоа значи дека и оваа година државата планира да потроши значително повеќе отколку што ќе собере.
Во апсолутна смисла, тоа се речиси 40 милијарди денари.
Парите не исчезнуваат.
Разликата се финансира со задолжување.
И тука дефицитот престанува да биде само процент во буџетска табела и станува долг што треба да се сервисира.
А колку чини самото задолжување?
Ова е делот што најчесто исчезнува од политичките дебати за дефицитот.
Кога државата троши повеќе отколку што собира, разликата мора да ја финансира.
А кога позајмува – плаќа камата.
Во 2026 година државата има обврски за отплата на камати по долгови во износ од околу 1,56 милијарди евра, според Министерството за финансии. Од нив, за отплата кон странство доспеваат околу 893 милиони евра, вклучително и 700 милиони евра по еврообврзница издадена во 2020 година.
Зошто граѓаните треба да ги интересираат овие 3,5 или 4 проценти?
Затоа што процентите звучат апстрактно.
39,2 милијарди денари не звучат апстрактно.
Тоа се пари што државата во 2026 година треба дополнително да ги обезбеди за да го затвори буџетот.
А потоа доаѓа следниот циклус: позајмување → камата → нови обврски → потреба од ново финансирање.
Тоа не значи дека секое задолжување е лошо.
Ако државата позајми за продуктивна инфраструктура, како што истакнува Јовановиќ во интервјуто за Рацин.мк, која создава економски раст, работни места и поголеми идни приходи, задолжувањето може да биде оправдано.
Проблемот е кога задолжувањето првенствено служи за покривање на тековни расходи.
Тогаш идните генерации плаќаат за денешната потрошувачка.
И затоа најважното прашање не е само: „Колкав е дефицитот?“
Туку: „За што се потрошени парите од дефицитот?“
Владата има аргумент – дефицитот сепак се намалува
За да биде анализата фер, треба да се каже и другата страна.
Владата не тврди дека 4,4%, 4% и 3,5% се идеални бројки. Министерството за финансии отворено зборува за постепена фискална консолидација.
Низата 4,4 → 4,0 → 3,5 навистина покажува намалување.
И владината цел е во 2027 година да се стигне до 3%.
Од аспект на фискалната политика, постепеното намалување може да биде поразумно од нагло кратење на расходите, особено ако тоа би предизвикало удар врз економскиот раст.
Но тогаш останува прашањето за кредибилноста на фискалното правило.
Зашто ако правилото вели 3%, а реалноста три години е над 3%, граѓаните имаат право да прашаат: Колку сериозно државата го сфаќа сопствениот закон?
Најинтересниот наод доаѓа од Државниот завод за ревизија
Тука темата добива уште поголема тежина.
Во ревизијата на Буџетот за 2024 година, ДЗР не само што ја забележува бројката од 4,4%, туку јасно наведува дека новите фискални правила поставуваат лимит од 3% и дека реализираниот дефицит е над него.
Воедно, ревизорите забележуваат дека отстапувањето е поврзано со исклучителните околности предвидени со законот.
Тоа значи дека дебатата не треба да биде поедноставена на: „Владата го прекршува законот.“
Туку на: „Владата отстапува од фискалното правило и се повикува на законски дозволени механизми – но дали обемот и траењето на отстапувањето се оправдани?“
Тоа е многу посериозно прашање.
Од „исклучок“ до нова нормалност?
Тука е суштината на целата приказна.
Една година над 3% може да биде оправдана со исклучителни околности.
Но кога имаме:
2024 – 4,4%
2025 – 4,0%
2026 – 3,5%
веќе зборуваме за тригодишен период.
Да, трендот е надолу.
Но правилото сè уште не е достигнато.
Владата вели: „2027.“
Критичарите велат: „Законот важи и денес.“
И двете реченици стојат истовремено.
Затоа вистинскиот тест ќе биде 2027 година.
Ако тогаш дефицитот навистина падне на 3% или под 3%, Владата ќе може да каже дека постепената консолидација успеала.
Ако повторно се појави ново образложение за отстапување, тогаш веќе ќе биде многу потешко да се зборува за привремена фискална отстапка.
А што значи тоа за граѓанинот?
Најважниот резултат од оваа математика не е бројката 3,5%.
Тоа е прашањето што се случува со јавните пари.
Ако државата позајмува за капитални инвестиции кои ќе ја зголемат продуктивноста, граѓаните треба да можат да видат што добиле за тие пари: патишта, железници, училишта, болници, енергетска инфраструктура.
Ако, пак, задолжувањето оди за покривање на тековни расходи, тогаш идниот буџет ќе има помал простор за развој, затоа што ќе треба да враќа стари долгови и камати.
Затоа фискалната дисциплина не е само бројка за економисти.
Таа е прашање дали утрешниот буџет ќе има пари за нова болница или ќе мора прво да плати за стар кредит.
Дали ќе има пари за образование или за камати.
Дали државата ќе може да инвестира кога ќе се појави нова криза или повторно ќе мора да се задолжува.
Дали Македонија навистина спроведува фискална консолидација – или само постепено го намалува прекршувањето на сопствената цел?
Одговорот нема да го даде политичкиот спин.
Ќе го дадат следните буџети.
Зашто на крајот, 3% не е само бројка во Закон за буџети. Тоа е граница поставена за да спречи денешното трошење да стане утрешен долг.
