„Премалку сме да се делиме“, ама да видиме кој е „талог“, а кој „елита“: што ни кажа Мицкоски за 8 Септември

Наместо празничниот говор да биде простор за надминување на политичките поделби, Мицкоски го искористи и за нова политичка пресметка. Само што овојпат тоа го направи од говорницата на Денот на независноста.

Зоран БОЈАРОВСКИ

„И премалку сме да се делиме!“ – со оваа порака премиерот Христијан Мицкоски го заврши својот говор по повод 35-годишнината од независноста.

Тоа е реченица која, сама по себе, би можела да биде идеалната завршница на празничен говор: една држава, една татковина, заедничка историја и иднина.

Но проблемот е што до таа порака премиерот стигна преку говор во кој значаен дел од времето посвети токму на оние со кои политички не се согласува.

Наместо празничниот говор да биде простор за надминување на политичките поделби, Мицкоски го искористи и за ново политичко разграничување. Само што овојпат тоа го направи од говорницата на Денот на независноста.

И токму тука се отвора суштинското прашање: може ли повикот на национално единство да биде убедлив ако претходно политичките противници се опишуваат како „талог“, „тег“ и „фабрика за безнадежност“?

„Талогот“ повторно е тука

Мицкоски во говорот повторно ја употреби метафората со „талогот“, термин кој веќе стана дел од неговиот политички речник.

„Но ако го наградува талогот, тогаш талогот неизбежно ќе стане елита. А држава во која талогот станува елита е држава од која вистинската елита си заминува.“

Проблемот со оваа реторика не е само во зборот „талог“. Проблемот е во политичката поделба што ја произведува: од едната страна се оние што се претставуваат како носители на промената, а од другата оние кои се прогласуваат за пречка на таа промена.

А кога говорот за државата се претвора во поделба на „талог“ и „елита“, тешко е да се види каде е местото за граѓанинот кој не сака да биде дел од ниту еден политички табор.

Мицкоски, сепак, ова го поставува како прашање на правда и институционално прочистување:

„Токму тоа мора да го смениме. Не од одмазда. Не заради политичка пресметка. Туку затоа што без воспоставување на основна правда нема силна држава, нема функционална економија, нема доверба и нема иднина.“

Ова е веројатно една од најсилните политички пораки во говорот. Но истовремено отвора и друго прашање: кој ја дефинира „правдата“, а кој е „талогот“ што треба да биде отстранет?

„Не се занимавај со нив“ – но сепак се занимаваше

Особено интересен е моментот кога самиот премиер признава дека бил советуван на свечената пригода да не се занимава со политичките противници.

„Кога го пишувавме говорот многумина ми рекоа, сепак е оваа е свечена пригода, не се занимавај со нив. Точно е тоа, но мора да се демонтира нивниот лажен морал, за да народот знае со какви предизвици се соочуваме.“

Со други зборови, Мицкоски свесно решил да не го следи советот да ги остави политичките пресметки на страна.

И токму тоа е еден од клучните моменти за разбирање на говорот. Ова не е случајно лизгање во дневната политика. Премиерот експлицитно кажува дека решил да зборува за противниците затоа што смета дека тоа е дел од неговата политичка задача.

За Мицкоски критиката е „фабрика за безнадежност“

Потоа на мета се оние кои ги критикуваат владините политики и поставуваат прашања.

„Разбирам дека нивната главна задача е да извалкаат сè што носи напред, да поделат, да внесат сомнеж во сè што се прави, дури и во радоста и прославата за овој 8 Септември.“

Следуваат уште потешки квалификации:

„Тие се фабрика за произведување безнадежност, очај и нихилизам. Омраза која го труе општеството, пера кои клеветат, навредуваат. Како на норма. Таквата губитничка политика треба да нè повлече сите надолу.“

Тука критиката веќе не се однесува само на конкретна политика или конкретна опозициска иницијатива. Таа се проширува кон оние кои поставуваат прашања, критикуваат и изразуваат сомнеж.

А токму тука е границата што во демократско општество мора внимателно да се чува: владата може да биде остро критикувана, а опозицијата може да биде остро критикувана од власта. Но критиката кон власта не е сама по себе „безнадежност“, ниту поставувањето прашања е доказ дека некој сака државата да пропадне.

Напротив, прашањето е една од основните алатки преку кои јавноста ја контролира власта.

„Тие не се достојни за времето во кое живеат“

Мицкоски оди и чекор понатаму:

„Жалам што ќе констатирам, но таквите поединци не се достојни за времето во кое живеат и за улогата за која се борат. Тие се тегот кој влече надолу, и сето ова е резултат на тоа што тие сакаат власт, поради пари и моќ, не поради идеја и концепт.“

Ова е веќе класична политичка дисквалификација: противникот не е само политички погрешен, неприфатлив туку е недостоен.

А кога политичкиот противник станува „недостоен“, тогаш исчезнува можноста за демократскиот дијалог во кој две различни визии можат да се натпреваруваат пред граѓаните.

Останува само поделбата на „добрите“ и „лошите“.

„Мојот збор е најсилната брана“

Можеби најинтересната реченица во говорот е онаа во која премиерот зборува за сопствениот збор како последна линија на одбрана:

„Добро знаете, добро знае секој еден од вас дека ова е последната брана, дека мојот збор е најсилната брана а со зборот нема играње. Тогаш си играте со честа, а кога ќе ја изгубите честа тогаш ништо друго не ви е потребно во животот.“

Ова е реченица која заслужува посебно внимание.

Во демократска држава најсилната брана не би требало да биде зборот на еден политичар, без оглед дали тој е премиер или опозициски лидер.

Најсилната брана треба да бидат институциите, законите, независните медиуми, судството, контролата на власта и правото на граѓаните да прашуваат и да не се согласуваат.

Ако политичарот станува „последната брана“, тогаш институциите ризикуваат да бидат ставени во втор план зад личниот авторитет.

И тогаш доаѓа „една Македонија“

И по сето тоа – доаѓа повикот на единство.

Мицкоски се повикува на првиот претседател Киро Глигоров, првиот премиер Никола Кљусев и на Борис Трајковски.

„И поважно од дебатата на опозицијата чиј е Глигоров е нашата порака дека за сите има место и почит под ова небо и знаме. И не постои ваша и наша татковина, ваш и наш премиер, ваша и наша влада, ваша и наша историја. Има само една татковина, еден сон, една борба. Една идеја. Само една и единствена Македонија. И премалку сме да се делиме!“

Ова е силна политичка порака.

Но токму затоа што е силна, остава и едно непријатно прашање: ако „премалку сме да се делиме“, зошто поголемиот дел од политичкиот дел на говорот беше посветен на тоа да се објасни кои се оние што ја делат, загадуваат, клеветат, влечат надолу и не се достојни за времето во кое живеат?

Тука се судираат двете лица на говорот.

Едното вели: „има само една Македонија“.

Другото вели: „тие“ се талог, тег, фабрика за безнадежност и недостојни за времето во кое живеат.

Говорот за иднината остана заробен во политичката сегашност

На почетокот Мицкоски постави амбициозна теза:

„Триесет и петтата годишнина од независноста мора да биде нешто повеќе од потсетување на минатото. Мора да биде пресвртна точка во начинот на кој размислуваме за иднината.“

Токму тоа можеше да биде централната порака на говорот.

Но наместо да објасни каква Македонија сакаме да изградиме во следните 35 години, значителен дел од говорот повторно се врати кон тоа кој е виновен за сегашноста, кој е „талог“, кој шири безнадежност, кој клевети и кој не е достоен.

Тоа е политички разбирливо. Но за празничен говор на Денот на независноста – е симптоматично.

Зашто државата не се гради со тоа што секоја генерација повторно ќе го идентификува својот внатрешен непријател.

Се гради со институции во кои и оние што гласале за Владата и оние што гласале против неа ќе имаат доверба.

Со медиуми кои можат да прашаат. Со опозиција која може да критикува. Со власт која може да одговори.

И со граѓани кои не мора да избираат меѓу „ваша“ и „наша“ Македонија, затоа што државата навистина е нивна.

Најголемиот парадокс на говорот

На крајот, можеби најважниот заклучок од говорот на Мицкоски е токму неговиот најубав дел:

„И премалку сме да се делиме.“

Тоа е порака со која тешко може да не се согласиме.

Но ако навистина сме премалку за да се делиме, тогаш првиот чекор не би требало да биде да ги делиме граѓаните на „талог“ и „елита“, на „ние“ и „тие“, на оние што ја туркаат Македонија напред и оние што ја влечат надолу.

По 35 години независност, можеби најголемиот тест за политичката зрелост не е дали знаеме да кажеме „една Македонија“, туку дали можеме да прифатиме дека во таа една Македонија мора да има место и за оние кои не мислат како Владата.

Зашто независноста не значи само држава што има свое знаме, химна и институции.

Таа значи и граѓани кои смеат да прашаат, новинари кои смеат да критикуваат, опозиција која смее да се спротивстави и власт која не мора секоја критика да ја доживува како напад врз државата.