Skip to content
Нафтата повторно е над 100 долари за барел. Но овојпат приказната не е само за цената на горивото на бензинските пумпи. Во само неколку дена се поврзаа три точки што можат да имаат многу пошироки последици: нарушеното снабдување преку Ормускиот Теснец, поскапата нафта и новото затегнување на монетарната политика во еврозоната.
За Македонија тоа е особено важно бидејќи енергијата не останува само на пумпите. Таа влегува во цената на транспортот, производството, земјоделството, логистиката и на крајот во цената што граѓанинот ја плаќа во продавница.
И првите последици веќе се гледаат.
На 11 септември Brent суровата нафта се стабилизираше на 104,61 долари за барел, по седмичен раст од повеќе од осум проценти. Претходно во неделата цената накратко се искачи и до речиси 110 долари. Причината се нарушувањата на снабдувањето и ризиците за транспортот низ Ормускиот Теснец, една од клучните светски енергетски артерии.
И тука започнува македонската приказна.
Првиот удар веќе стигна до бензинските пумпи
Од 8 септември во Македонија максималната цена на Еуросупер БС-95 е 97 денари за литар, БС-98 чини 99 денари, а дизелот 101 денар за литар. Тоа беше ново поскапување на дериватите – бензините за три денари, а дизелот за шест денари.
Тука е важно да се направи разлика меѓу светската цена на суровата нафта и домашната цена на горивото. Едната не се претвора автоматски и во ист процент во другата. Во македонската цена влегуваат и набавната цена, акцизата, ДДВ, маржите и други трошоци.
Но набавната цена е клучна.
А кога таа почнува да расте и останува висока, притисокот постепено се пренесува низ целата економија.
Тоа е причината поради која новиот скок на нафтата треба да се следи не само како енергетска, туку и како инфлациска приказна.
Од барелот до цената на лебот
Најдиректно поскапата нафта ја погодува транспортната индустрија.
Камионите трошат дизел. Автобусите трошат дизел. Земјоделската механизација трошат гориво. Производителите плаќаат транспорт на суровини и готови производи. Трговците плаќаат дистрибуција.
Ако трошокот за транспорт расте, компаниите имаат три можности: да го намалат сопствениот профит, да ги намалат другите трошоци или дел од зголемениот трошок да го префрлат во цената.
На подолг рок, токму третата опција станува најголемиот ризик за потрошувачите.
Затоа енергијата може да биде почеток на инфлацискиот синџир, а не неговиот крај.
Во Македонија официјалните податоци веќе покажуваат дека цените продолжиле да растат. Во август трошоците на животот се зголемиле за 0,4 проценти во однос на јули, а годишната инфлација изнесувала 2,6 проценти. Храната и безалкохолните пијалаци во истиот месец поскапеле за 0,5 проценти.
Тоа само по себе не значи дека сегашниот скок на нафтата веќе е пресметан во августовската инфлација. Напротив, токму тука е ризикот: дел од ефектот од септемвриските цени на горивата и евентуалното нивно понатамошно зголемување допрва може да се појави во следните месеци.
Ормускиот Теснец е далеку, но сметката не е
Ормускиот Теснец е географски далеку од Македонија, но неговата важност е глобална.
Последните нарушувања на поморскиот сообраќај го намалија протокот на нафта низ оваа рута, додека нападите врз танкери и енергетската инфраструктура дополнително ја зголемија неизвесноста. Reuters на 9 септември објави дека протокот на сурова нафта низ теснецот паднал под два милиони барели дневно, во споредба со околу една петтина од светската нафтена трговија што вообичаено минува низ него.
Кога пазарот ќе изгуби дел од сигурното снабдување, цената не расте само затоа што физички недостига одредена количина нафта. Расте и премијата за ризик.
Токму затоа секоја нова информација за напад, блокада, прекин на транспорт или оштетување на инфраструктурата веднаш може да предизвика нов скок на берзите.
На 13 септември Reuters објави дека нов напад врз брод во Ормускиот Теснец повторно ги зголемил стравувањата за глобалното снабдување со нафта, додека оштетувањето на саудискиот Исток-Западен нафтовод дополнително го усложни транспортот.
Тоа значи дека пазарот во моментов не реагира само на тоа колку нафта се произведува, туку и на прашањето дали таа нафта може безбедно да стигне до купувачите.
И тогаш доаѓаат каматите
Тука е вториот, помалку видлив удар.
На 10 септември Европската централна банка ги зголеми трите клучни каматни стапки за 0,25 процентни поени. ЕЦБ директно наведе дека конфликтот на Блискиот Исток продолжува да создава инфлациски притисоци и дека инфлацијата се очекува подолго да остане над целта од два процента.
Новата проекција на ЕЦБ предвидува просечна инфлација во еврозоната од 3 проценти во 2026 година, 2,5 проценти во 2027 и 2,1 процент во 2028 година.
Ова е суштината на новиот енергетски ризик.
Кога нафтата поскапува, инфлацијата се зголемува. Кога инфлацијата станува поупорна, централните банки имаат помал простор за поевтини пари. А кога каматите растат, кредитите стануваат поскапи.
Така кризата која почнува со бродови во Ормускиот Теснец може, со одредено временско задоцнување, да стигне до месечната рата за кредит.
Македонија не е во еврозоната, но не е изолирана
Македонската економија не ја утврдува каматната политика на ЕЦБ. Но тоа не значи дека одлуките во Франкфурт немаат значење за нас.
Домашната економија е силно поврзана со европската преку трговијата, инвестициите, банкарскиот систем и фиксниот девизен курс на денарот кон еврото.
Затоа промените во условите за финансирање во еврозоната се важни и за домашниот финансиски систем.
Особено важна е психологијата на каматите. Ако инфлацијата во Европа остане висока, периодот на евтини пари може да биде пократок од очекуваното.
За граѓанинот тоа не значи дека утре автоматски ќе му поскапи кредитот за точно определен процент.
Но значи дека надежта за брзо и значително поевтинување на кредитирањето станува послаба доколку енергетскиот шок се задржи.
Дизелот е посебен проблем
Во македонски услови особено треба да се следи дизелот.
Од една страна, дизелот директно го користи транспортниот сектор. Од друга, тој е важен за земјоделството, градежништвото, индустријата и комерцијалниот превоз.
Токму затоа зголемувањето на цената на дизелот има потенцијално поширок ефект од поскапувањето на горивото за индивидуалниот возач.
Последното поскапување од шест денари го донесе дизелот на 101 денар за литар. Тоа е конкретен трошок што го чувствува секој што вози, но и секој производител и превозник кој го вградува горивото во цената на својата услуга.
Ако светската цена на нафтата продолжи да се задржува над 100 долари, следното прашање за Македонија нема да биде само „колку ќе чини литарот“.
Ќе биде: колку од тој трошок ќе се прелее во останатите цени?
Најголемата опасност не е еден ден со 110 долари
Еден ден со Brent на 110 долари не мора да значи нов инфлациски бран.
Проблемот е ако 100 или повеќе долари станат новото нормално.
Тоа е разликата меѓу ценовен скок и енергетски шок.
Актуелните податоци покажуваат дека ризикот не е занемарлив. Меѓународната агенција за енергија проценува дека глобалната понуда на нафта во 2026 година може да се намали за 5,7 милиони барели дневно, односно за околу шест проценти, поради нарушувањата поврзани со конфликтите и снабдувањето во регионот. Истовремено, резервите на рафинирани горива се намалуваат, што го зголемува притисокот врз цените на бензинот и дизелот.
Токму затоа следните недели ќе бидат поважни од самиот рекорд.
Ќе треба да се види дали ќе се стабилизира транспортот низ Ормускиот Теснец, дали производството и извозот ќе се нормализираат, дали цената на Brent ќе се врати под 100 долари и, најважно, колку долго високите цени ќе останат во системот.
Од светската криза до македонската кошничка
За македонските граѓани најважното прашање не е што се случува на берзата во Лондон.
Прашањето е што ќе се случува со сметките.
Горивото е првата видлива последица. Потоа доаѓа транспортот. Потоа производството и логистиката. Потоа цените на дел од стоките и услугите.
А паралелно со тоа, Европа добива поскапа енергија и повисоки камати.
Затоа новиот удар од нафтата треба да се гледа како синџир:
Ормуски Теснец → нафта → гориво → транспорт → цени → инфлација → камати → кредити.
Не значи дека секоја алка автоматски ќе поскапи или дека ефектот ќе биде еднаков. Но колку подолго трае енергетскиот шок, толку е поголема веројатноста тој да се прошири низ економијата.
И токму тука е новата македонска приказна.
Нафтата веќе не е само бројка на берзата.
Таа станува прашање колку ќе чини транспортот, колку ќе плаќаме за производите и колку долго ќе останат скапи кредитите.
Ако Ормус остане блокиран, барелот остане над 100 долари и инфлацијата продолжи да се шири, сметката нема да остане на Блискиот Исток.
Ќе стигне и до македонскиот џеб.
