Skip to content
На 16 септември во 10 часот во Хаг ќе биде изречена пресудата што Косово ја чека со години. Пред Специјализираните совети на Косово ќе биде соопштена првостепената одлука за Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи – четворицата поранешни високи претставници на ОВК обвинети за воени злосторства и злосторства против човештвото во периодот на војната во Косово.
Одлуката доаѓа по процес што трае повеќе од три години, со илјадници страници судски материјали, стотици сведоци и голем број доказни експонати. Според судот, панелот разгледувал доказен материјал од околу 270 сведоци, 5.467 доказни експонати и транскрипти од 29.238 страници.
За Косово, ова не е само уште една пресуда од меѓународен суд. Тачи и Весели се поранешни претседатели на Собранието и државни функционери, Тачи беше премиер и претседател, а четворицата се меѓу најпознатите политички лица произлезени од ОВК.
Затоа и реакцијата во Приштина е силна. Само неколку дена пред пресудата, илјадници луѓе излегоа на улиците на протест во поддршка на Тачи и останатите обвинети.
Но што точно ќе одлучува судот?
За што се обвинети Тачи, Весели, Селими и Красниќи?
Обвинението ги товари четворицата по основ на индивидуална кривична одговорност за шест точки злосторства против човештвото: прогон, затворање, други нехумани постапки, тортура, убиство, присилно исчезнување..
Специјалното обвинителство во Хаг побара поранешниот косовски претседател Хашим Тачи да биде прогласен за виновен и осуден на шест години затвор и за попречување на правдата пред Судот за Косово во Хаг.
Два дена по завршните зборови, Тачи, заедно со Кадри Весели, Јакуп Красниќи и Реџеп Селими, ќе се појават пред судот за изрекување на пресудата во случајот за воени злосторства извршени за време на косовската војна во 1998 и 1999 година.
Обвинети се и за четири воени злосторства: незаконско или произволно апсење и притворање, сурово постапување, тортура и убиство.
Според обвинението, наводните злосторства биле извршени најмалку од март 1998 до септември 1999 година, на повеќе локации во Косово, како и во Кукс и Чахан во северна Албанија. Обвинителството тврди дека злосторствата биле извршени од припадници на ОВК врз цивили и лица кои не учествувале во борбите, во рамките на широко распространет и систематски напад врз лица за кои се сметало дека се противници на ОВК.
Важно е, сепак, да се нагласи: обвинението не е пресуда. Дали обвинителството го докажало тоа надвор од разумно сомневање ќе биде одлучено дури со пресудата.
Што тврдеше обвинителството?
Специјализираното обвинителство побара Тачи, Весели, Селими и Красниќи да бидат прогласени за виновни по сите точки од обвинението.
На завршните зборови во февруари, обвинителството побара за секој од четворицата по 45 години затвор. Обвинителите ги претставија обвинетите како високи лидери на ОВК кои имале улога во системот преку кој биле извршувани злосторствата. Според обвинителството, станувало збор за повеќе од 100 убиени лица и стотици жртви на злоупотреби во десетици места за притвор под контрола на ОВК.
Суштинското прашање за судиите, затоа, не е само дали злосторствата се случиле. Тоа ќе биде и прашањето дали обвинителството докажало индивидуална кривична одговорност на секој од четворицата обвинети за тие злосторства.
Токму тука се крши границата меѓу политичката или воената функција и кривичната одговорност.
Што тврди одбраната?
Одбраната бара ослободителни пресуди.
Адвокатите на Тачи тврдеа дека нема доволно директни докази што би го поврзале со конкретните злосторства или би покажале дека тој имал ефективна контрола врз припадниците на ОВК што ги извршиле. Тачи во завршното обраќање ја отфрли обвинителната конструкција и ја бранеше својата невиност.
И останатите одбранбени тимови побараа ослободителни пресуди. Специјализираните совети официјално потврдија дека одбраните на Тачи, Весели, Селими и Красниќи по завршните зборови побарале нивните клиенти да бидат ослободени од сите обвиненија.
Значи, двете страни пред судот имаат суштински различни толкувања на истиот доказен материјал: обвинителството тврди дека доказите покажуваат одговорност на лидерите, додека одбраната тврди дека не е докажана директна или ефективна врска меѓу обвинетите и конкретните злосторства.
Како стигна предметот до 16 септември?
Истрагата и подготовките за случајот траат со години. Првичното обвинение против четворицата било потврдено на 26 октомври 2020 година, а тие биле префрлени во притворот на Специјализираните совети во Хаг во ноември истата година.
Самиот судски процес започнал на 3 април 2023 година.
Обвинителството го завршило својот доказен предмет во април 2025 година. Одбраната ги завршила своите предмети во декември 2025 година, а доказната постапка формално била затворена на 18 декември.
Завршните зборови се одржале од 9 до 18 февруари 2026 година. Потоа судскиот совет преминал во фаза на одлучување.
Во мај судот го продолжил рокот за изрекување на пресудата, а на 1 јули официјално го закажал 16 септември како датум за нејзино објавување. Судот објасни дека сложеноста на предметот и обемот на доказите барале дополнително време за темелна и образложена оцена.
Што може да одлучи судот?
Најважно е да не се создава впечаток дека постојат само две можности – колективна ослободителна или колективна осудителна пресуда.
Судскиот совет ќе одлучува за секој обвинет и за секое обвинение одделно. Тоа значи дека правниот исход може да биде различен за различни обвинети и различни точки.
Можно е целосно ослободување, целосна или делумна осуда, како и различни наоди за индивидуалната одговорност на секој од четворицата.
Доколку има осудителни пресуди, прашањето за казните ќе биде следниот голем момент. Обвинителството побара максимално 45 години затвор за секој обвинет, но барањето на обвинителството не значи дека судот мора да ја прифати таа казна.
А доколку има ослободителни пресуди, тоа нема да значи дека судот ги негирал сите злосторства од војната во Косово, туку дека обвинителството не успеало да ја докаже индивидуалната кривична одговорност на обвинетите според стандардот што го бара кривичната постапка.
Тоа е суштинска разлика.
Зошто ова може да биде голем момент за Косово?
Тачи и останатите обвинети во голем дел од косовското општество не се доживуваат само како поранешни команданти. Тие се дел од политичката историја на создавањето на современо Косово.
Токму затоа процесот во Хаг од почеток е оптоварен со огромна политичка и симболичка тежина.
За дел од косовското општество, секоја осуда би била доживеана како пресуда не само на поединци туку и на дел од историјата на ОВК. За жртвите и оние кои очекуваат одговорност за злосторствата, пак, пресудата може да биде важен момент за потврда дека ниту припадноста кон победничката страна во војната не може да обезбеди имунитет од кривична одговорност.
Протестот во Приштина на 12 септември ја покажа токму таа длабока поделба околу процесот: илјадници демонстранти излегоа во поддршка на Тачи и другите обвинети, додека судот инсистира дека постапката се води според неговиот мандат и правилата на кривичната постапка.
А што значи пресудата за регионот?
Тука се отвора пошироката слика.
Косовската војна и денес е една од централните точки на политичките спорови меѓу Косово и Србија. Начинот на кој ќе заврши процесот против поранешните лидери на ОВК неизбежно ќе биде присутен во регионалниот политички простор.
Во Србија, евентуална осуда најверојатно ќе биде интерпретирана како потврда дека злосторствата на ОВК морале да добијат судски епилог. Во Косово, пак, реакцијата ќе зависи од тоа дали пресудата ќе се доживее како индивидуална одговорност на четворица лица или како поширока пресуда за самата ОВК.
Но судот нема да пресудува за историјата на Косово, ниту за политичката легитимност на неговата независност.
Ќе пресудува за кривичната одговорност на четворица конкретни луѓе за конкретни обвиненија.
И токму тоа е најважната граница што треба да се задржи во деновите пред 16 септември.
16 септември ќе донесе пресуда, но не и крај на сите спорови
Пресудата на 16 септември ќе биде првостепена одлука. Таа може да донесе осуда или ослободителна пресуда, но правната битка не мора да заврши тој ден.
Она што сигурно ќе заврши е една огромна фаза од процесот што започна со обвинението потврдено во 2020 година, продолжи со судење од 2023 година и собра доказен материјал со размери што самиот суд ги опиша како исклучително сложени.
На 16 септември, затоа, во Хаг нема да се слушне само одговорот на прашањето „виновни или невини?“.
Ќе се слушне и судскиот одговор на едно многу потешко прашање: дали обвинителството успеало да докаже дека четворицата политички и воени лидери се кривично одговорни за злосторствата што им се ставаат на товар.
Од тој одговор ќе зависат не само нивните животи и политичкото наследство, туку и начинот на кој Косово ќе продолжи да ја памети сопствената воена историја.
