Skip to content
Македонија е пред најголемата ревизија на кривичното законодавство во последните три децении. Новиот Кривичен законик треба да го замени законикот од 1996 година, да ги затвори празнините што се отворија со спорните измени од 2023 година и да воведе посовремени правила за корупцијата, конфискацијата на имот, економскиот и компјутерскиот криминал, еколошките дела и новите облици на насилство.
Министерот за правда Јетон Шасивари најави дека работната група е во завршна фаза и дека текстот во првата недела од октомври треба да биде испратен на мислење. Претходно Министерството за правда најави дека новиот Кривичен законик и Законот за кривична постапка ќе бидат доставени до Европската комисија.
Но една работа е важна уште на почетокот – конечната верзија што сега ја доработува работната група сè уште не е јавно објавена. Затоа не може со сигурност да се тврди како ќе гласи секој член. Сепак, од претходните работни верзии, официјалните најави на Министерството, барањата на ЕУ и образложенијата на експертите што го подготвуваа законикот веќе може прилично јасно да се види каде ќе бидат најголемите промени.
Најчувствителниот дел ќе биде високата корупција.
Европската комисија бара новиот законик да содржи јасна дефиниција на злоупотребата на функцијата, доволно долги рокови на застареност и казни што ќе бидат ефективни, пропорционални и доволно строги за да имаат одвраќачки ефект. Тоа е експлицитно запишано и во македонската Реформска агенда.
Причината е добро позната. Измените од септември 2023 година ги намалија максималните казни за злоупотреба на службената положба и злосторничко здружување, го избришаа посебниот облик за злоупотреби при јавните набавки и со тоа ги скратија и роковите за застарување. Европската комисија оцени дека промените ја ослабнале правната рамка и директно влијаеле врз повеќе предмети за висока корупција.
Во јануари годинава Собранието донесе нов пакет измени како привремено решение – повторно беа заострени дел од казните, беше проширена конфискацијата и беа менувани членовите за злоупотреба на службената положба, несовесно работење и злосторничко здружување. Сепак, Европската комисија и во 2026 година забележа дека измените имаат слабости во споредба со претходната правна рамка и дека е потребна сеопфатна реформа.
Токму затоа новиот законик треба да стави крај на постојаното крпење на членот 353 и сличните одредби.
Во претходната работна верзија злоупотребата при јавните набавки повторно беше предвидена како посебно кривично дело. Експертската Национална конвенција за ЕУ побара токму такво решение, како и повисоки казнени рамки за злосторничкото здружување.
Вториот голем блок е имотот стекнат со криминал.
Насоката на новиот систем не е државата да се задоволи само со затворска казна ако некој незаконски стекнал милиони. Европската комисија бара поефикасна класична, проширена, вредносна и конфискација од трети лица. Практично, идејата е криминалот да не се исплати ни кога парите или имотот се префрлени на други лица.
Измените од јануари веќе значително ја проширија можноста за проширена конфискација. Кај определени тешки кривични дела судот може да го разгледува имотот стекнат до пет години пред делото доколку тој очигледно ги надминува законските приходи. Новиот законик треба оваа материја да ја систематизира и дополнително да ја усогласи со европското право и практиката на Европскиот суд за човекови права.
Промени се очекуваат и кај одговорноста на компаниите. Во концептот за новиот законик се предвидува попрецизно уредување на кривичната одговорност на правните лица, особено во економскиот и финансискиот криминал. Тоа значи дека во одредени случаи кривичната одговорност нема да завршува само кај директорот или службеното лице, туку последици ќе може да има и за самото правно лице.
Новиот законик треба да биде и многу поширок од антикорупцискиот пакет.
Академик Владо Камбовски, кој со години ја предводеше работата на реформата, наведува дека ревизијата ги опфаќа организираниот и економскиот криминал, трговијата со луѓе и мигранти, оружјето и наркотиците, сексуалната злоупотреба на деца, компјутерскиот криминал, семејното и родово базираното насилство, еколошкиот криминал, како и нови области поврзани со генетската манипулација и биоетиката.
Во еколошкиот криминал дел од промените веќе се направени. „Екоцидот“ е внесен во важечкиот Кривичен законик со претходните измени и за најтешкиот облик се предвидуваат исклучително високи казни. Оттука, новиот законик нема првпат да го воведе екоцидот, туку треба пошироко да ја модернизира целата глава за животната средина и да ја усогласи со поновото европско законодавство. Министерството за правда токму еколошкиот криминал го наведува меѓу областите што во моментов се усогласуваат со најновите директиви на ЕУ.
Слично е и со родово базираното насилство. Дел од Истанбулската конвенција веќе е внесен во македонското кривично право – постојат демнење, полово вознемирување, осакатување женски полови органи и квалификувани облици на дела сторени при родово базирано насилство. Сега се најавува дополнително усогласување со новата национална стратегија за периодот 2026-2033.
Од јануари постои и посебно кривично дело за злоупотреба на интимни фотографии, снимки и аудиозаписи, вклучувајќи манипулирана сексуално експлицитна содржина. Тој дел веќе важи и затоа не треба да се претставува како нешто што допрва ќе го донесе целосно новиот законик.
Една од поинтересните идеи во работната верзија е и воведување дополнителни споредни казни. Камбовски наведува забрана за остварување пасивно избирачко право – односно забрана осудено лице да биде избрано на функција во случаи утврдени со закон. Дали и во каква форма ова решение ќе остане во финалниот текст ќе може да се види дури по објавувањето на законикот.
Голема промена треба да има и во самата архитектура на кривичното законодавство. Во Македонија денес има десетици посебни закони што содржат сопствени кривични одредби. Концептот на новиот законик предвидува голем дел од тие инкриминации – според Камбовски од околу 60 посебни закони – да бидат усогласени и вградени во еден Кривичен законик.
Тоа би требало да го намали сегашното расцепкано законодавство, во кое едно кривично дело се бара во Кривичниот законик, друго во посебен закон, а трето било менувано повеќепати низ различни новели.
Паралелно се ревидира и целата казнена политика. Намерата на работната група е да се преиспитаат минимумите и максимумите на затворските казни и да се намали практиката казните механички да се зголемуваат при секоја политичка или општествена криза. Во концептот се предвидува и поширока употреба на алтернативни санкции наместо кратки затворски казни таму каде што тоа е оправдано.
Сепак, новиот Кривичен законик сам по себе нема да реши еден од најголемите проблеми создадени во 2023 година.
Построг закон не може едноставно ретроактивно да ги врати веќе застарените предмети или да воведе потешка казна за дело сторено во време кога важел поблаг закон. Советот на Европа веќе предупреди дека подоцнежните измени не можат ретроактивно да ги оживеат прекинатите постапки.
Тоа е клучната разлика меѓу поправка за иднината и поправка на веќе направената штета.
Новиот законик треба да спречи идни случаи на висока корупција да пропаѓаат поради прекратки рокови и недоречени кривични дела. Но не може со нов закон да го врати времето назад за предмети што веќе правосилно завршиле или за кои настапила застареност според поповолниот закон.
Паралелно со него се подготвува и нов Закон за кривична постапка. Тој треба да уреди како полицијата, обвинителството и судовите практично ќе ги истражуваат и докажуваат делата – од финансиски истраги и замрзнување имот, до електронски докази, посебни истражни мерки, права на жртвите и судски постапки на далечина. Без тој процесен дел, и најдобро напишаното кривично дело може да остане тешко применливо.
Реформата е и дел од обврските кон ЕУ. Во Реформската агенда првичниот рок за нов Кривичен законик беше декември 2025 година и тој рок веќе е пробиен. Европската комисија и годинава продолжува да го третира неговото донесување како важен чекор во борбата против корупцијата и владеењето на правото, а исполнувањето на Реформската агенда е поврзано и со европската финансиска поддршка.
Во последните изјави од Владата како нов краен рок се споменува декември годинава. Пред тоа следуваат европското мислење, можни корекции на текстот, владината постапка, јавната расправа и гласањето во Собранието.
Затоа вистинскиот тест за новиот Кривичен законик нема да биде колку нови членови ќе содржи. Клучни ќе бидат три прашања – дали злоупотребата на функцијата конечно ќе биде дефинирана доволно јасно, дали роковите ќе бидат доволно долги за сложените случаи на корупција и дали државата ќе може навистина да го одземе имотот стекнат со криминал.
Без тоа, Македонија ќе добие нова книга со нови членови. Со тоа, би добила суштински различна правна рамка за најтешките форми на криминал.
