Skip to content
Владимир Путин настапи на пленарната сесија на Дискусиониот клуб „Валдај“ на 1 октомври 2026 година, каде повторно ги изнесе клучните наративи на Кремљ во врска со војната против Украина и ја претстави својата визија за идниот меѓународен поредок. Од безбедносни причини, овогодишниот настан за првпат се одржа во Москва.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Настапот на Путин не треба да се гледа само како уште една политичка изјава, туку и како дел од поширока комуникациска стратегија на Кремљ. Нејзини составни елементи и понатаму се создавањето слика за Русија како страна која наводно дејствува како одговор на постапките на Западот, негирањето на одговорноста за војната против Украина, користењето нуклеарна реторика за одвраќање на западната реакција и промовирањето на идејата за нова поделба на сферите на влијание.
Информативно оправдување на можна ескалација
Еден од централните елементи на руската реторика останува тврдењето за наводна закана по безбедноста на Русија од страна на земјите членки на НАТО. Москва систематски користи дипломатски изјави, официјални обраќања и информативни кампањи за да ги претстави постапките на западните држави како провокации кои наводно го принудуваат Кремљ да реагира.
Таквиот модел на комуникација ѝ овозможува на Русија однапред да се позиционира како страна која дејствува како одговор, создавајќи информативна основа за можно натамошно заострување. Илустративен претходен пример беа руските предлози за таканаречени „безбедносни гаранции“, објавени во декември 2021 година, приближно два месеца пред почетокот на целосната инвазија врз Украина.
Денес сличната логика се применува и на други прашања. Воените вежби на НАТО, задржувањето на танкери од руската „сенковита флота“ и дебатите за сценаријата за заштита на Балтичкиот регион Москва ги користи како информативни поводи за обвинување на Западот за ескалација.
Во таквата конструкција, сите понатамошни агресивни дејствија на Русија може да бидат претставени како „принуден одговор“, независно од вистинскиот карактер на претходните настани.
Калининград како инструмент на информативен притисок
Посебно место во оваа реторика зазема Калининградската област. Москва ја користи темата за потенцијална блокада или изолација на регионот за да го засили чувството на закана и да ја оправда поострата воена реторика.
Изјавите за подготвеност да се употребат сите расположливи средства во случај на напад врз Калининград ја зголемуваат напнатоста во Балтичкиот регион. Истовремено, од суштинско значење е да се разликуваат реалните воени закани, хипотетичката сценарија за одбрана и политичките изјави на руската страна, кои бараат независна проверка.
Самото користење на таквата реторика не е доказ дека Москва донела одлука за воена операција против НАТО. Сепак, систематското создавање слика за надворешна закана може да создаде информативни предуслови за оправдување на идни дејствија.
Нуклеарната реторика како инструмент на одвраќање
Важна компонента на руската стратегија останува нуклеарната реторика. Москва сè поактивно го вклучува нуклеарниот потенцијал во своите аргументи во контекст на потенцијална конфронтација со европските држави.
Нејзината функција не се состои само во директната закана за употреба на нуклеарно оружје. Подеднакво важно е зголемувањето на политичката цена на можниот воен одговор на Западот и создавањето неизвесност во однос на границите на дозволената ескалација.
Споредувањето на рускиот нуклеарен потенцијал со арсеналите на Велика Британија и Франција ја нагласува европската димензија на проблемот со одвраќањето, но истовремено го остава настрана целокупниот потенцијал на НАТО, вклучително и на Соединетите Американски Држави.
Затоа, нуклеарната реторика на Москва може да се разгледува како инструмент не само на воено, туку и на политичко одвраќање: нејзината цел е да влијае врз процесот на донесување одлуки во европските престолнини уште пред да дојде до директна воена конфронтација.
Ризик од тестирање на единството на НАТО
Хипотетичката сценарија за притисок врз источното крило на НАТО, особено во Балтичкиот регион, ја покажуваат потенцијалната ранливост на европската безбедност на ограничени провокации, хибридни операции и ситуации со нејасна атрибуција.
Еден од потенцијалните ризици за Москва би можел да биде обидот да се тестираат не само воените способности на Алијансата, туку и политичката подготвеност на сојузниците за заеднички одговор. Во таков случај, особено значење добива неизвесноста во однос на обемот, брзината и карактерот на можната реакција.
Ефикасноста на европското одвраќање ќе зависи од усогласеноста на политичките одлуки, воената подготвеност и кредибилноста на сигналите за подготвеноста на сојузниците да ги исполнат обврските за колективна одбрана.
За Европа ова создава проблем на стратешка одговорност. Во услови на неизвесност во однос на обемот на идното американско учество во европската безбедност, расте значењето на сопствените одбранбени способности на европските држави.
Самите дипломатски повици за прекин на нуклеарната реторика не се доволни доколку не се поткрепени со воена подготвеност и координирана стратегија. На европските држави им се потребни јасни механизми за реагирање на воени провокации, хибридни операции и нуклеарни закани.
Оттука, изјавите на Москва во врска со Калининград треба да се разгледуваат не само како елемент на актуелната дипломатска реторика, туку и во поширок контекст на информативен притисок, нуклеарно заплашување и создавање потенцијални оправдувања за ескалација.
Истовремено, јавните закани сами по себе не докажуваат дека постои одлука за напад врз НАТО. Проценката на реалните намери на Кремљ бара споредување на неговите изјави со разузнавачките податоци, воените движења, логистичките подготовки и другите конкретни индикатори.
Клучната задача на европската безбедност е руските закани и неизвесноста што тие ја создаваат да не го парализираат процесот на донесување одлуки во врска со колективната одбрана.
Негирање на одговорноста за војната
Друг важен елемент од настапот на Путин беше негирањето на руската одговорност за војната и делегитимирање на украинската државност.
Путин продолжува да ја промовира тезата дека Русија наводно не ја започнала војната, туку самата станала предмет на агресија. Таквата реторика е насочена кон размивање на одговорноста на Москва за целосната инвазија врз Украина и претставување на руските воени дејствија како принуден одговор.
Негирањето на улогата на Русија како иницијатор на агресијата создава информативна основа за оправдување на продолжувањето на борбените дејствија и префрлање на одговорноста за нивните последици врз Украина и Западот.
Путин исто така негираше дека Русија извршува напади врз украинската цивилна инфраструктура. Тврдењето дека Русија наводно никогаш прва не напаѓала цивилна инфраструктура на противникот е во спротивност со бројни документирани случаи на руски напади врз украински градови, енергетската инфраструктура и други цивилни објекти.
Негирањето на последиците од таквите напади е дел од поширок информативен модел насочен кон минимизирање на одговорноста на Русија за штетата нанесена врз цивилното население.
Негирање на украинската субјектност
Тврдењата на Путин за наводната неспособност на Украина да постои самостојно го одразуваат пристапот на Кремљ, кој ја доведува во прашање целосната политичка субјектност на украинската држава.
Таквата реторика е насочена кон дискредитирање на украинската државност, негирање на правото на украинското општество самостојно да ја определува својата иднина и оправдување на руските претензии за политичко влијание врз Украина.
Овие изјави имаат и надворешна публика. Нивната цел е Украина да се претстави не како независна држава со сопствени интереси и право на меѓународна поддршка, туку како учесник во меѓународните односи зависен од надворешни партнери.
Територијалните отстапки како инструмент на психолошки притисок
Посебен сегмент од настапот беше посветен на темата за територијалните отстапки. Реторичкото прашање на Путин за оправданоста од задржување на територии во случај на нивна наводно неизбежна загуба може да се разгледува како обид истовремено да се влијае врз украинското општество и врз меѓународната дебата за условите за завршување на војната.
Формулацијата за „неизбежноста“ на територијалните загуби го претставува посакуваниот за Москва резултат како однапред определен, иако сама по себе не ја докажува неговата неизбежност.
Таквиот пристап може да се користи за деморализирање на украинското општество, намалување на подготвеноста за натамошен отпор и создавање притисок врз украинското раководство во однос на територијалните отстапки.
Како резултат на тоа се формира меѓусебно поврзан комуникациски модел: најнапред Русија ја негира сопствената одговорност за војната, потоа ја доведува во прашање самостојноста на украинската државност, а потоа дебатата ја пренасочува од прашањето за прекин на агресијата кон прашањето дали Украина е подготвена да се согласи со руските територијални барања.
За Кремљ тоа создава информативни предуслови за промовирање на таква визија за завршување на војната во која резултатите од примената на руската воена сила би можеле да бидат потврдени со политички договори.
Историски аргументи и проблемот со хронологијата
Одредено внимание привлече и тезата на Путин дека обидите на Русија да воспостави односи со Западот на почетокот на 2000-тите години наводно биле безнадежни поради „нападот на НАТО врз Југославија“.
Меѓутоа, тука се појавува очигледен хронолошки проблем. Операцијата на НАТО против Југославија се одвиваше во првата половина на 1999 година, додека Владимир Путин стана претседател на Русија дури во 2000 година. Во 1999 година тој ја извршуваше функцијата директор на Федералната служба за безбедност на Русија, а од август истата година и функцијата премиер.
Затоа, користењето на настаните од 1999 година како објаснување за неуспехот на руско-западното приближување токму на почетокот на првиот претседателски мандат на Путин бара посебно објаснување и соодветен историски контекст.
„Новиот светски поредок“ како стратешка теза
Најзначајниот дел од настапот беше тезата за потребата од создавање нов светски поредок.
Путин повторно изјави дека поранешниот систем на меѓународни норми и правила е нарушен и го доведе во прашање постојниот баланс на меѓународните односи. Слична аргументација редовно се појавува во руската надворешнополитичка реторика најмалку од 2008 година.
Особено значајна е тезата за потребата од постигнување договор со Москва во врска со новата распределба на влијанието. Во овој контекст, „новиот светски поредок“ не значи само критика на постојните меѓународни институции, туку и настојување да се преиспитаат правилата според кои се определуваат сферите на влијание и безбедносните односи меѓу државите.
Токму овој дел од настапот е нај индикативен за разбирањето на стратешката визија на Кремљ. Не станува збор само за Украина или за актуелната војна, туку за пошироко барање на Русија да има право да учествува во определувањето на политичкиот и безбедносниот поредок во Европа.
Прашањето за „коренските причини“
На крајот, во руската реторика често се слуша повик за „отстранување на коренските причини“ на меѓународните конфликти. Сепак, ваквото поставување на прашањето има смисла само кога станува збор за конкретни политички одлуки, постапки и одговорност на страните, а не за апстрактни тврдења во врска со „заканите“ за Русија.
Во овој контекст, важно е да се разгледуваат не само изјавите на Москва за потребата од отстранување на коренските причини, туку и конкретните дејствија на руското раководство кои ја предизвикаа и ја одржуваат сегашната конфронтација.
Токму затоа, тезата за потребата од отстранување на „коренските причини“ треба да биде дополнета со прашањето за одговорноста за создавањето и продолжувањето на конфликтот. Како што неодамна истакна еврокомесарот за одбрана Андриус Кубилиус, вниманието треба да биде насочено и кон политичката одлука на Русија да ја започне и да ја продолжи агресијата.
Во тоа се состои главниот заклучок од настапот на Путин: зад надворешната реторика за безбедноста, новиот светски поредок и потребата од отстранување на „коренските причини“ стои борба за тоа кој ќе ги определува правилата на европската безбедност и границите на дозволената употреба на сила во меѓународните односи.
*Олександар Левченко е поранешен амбасадор на Украина во Босна и Херцеговина
