Skip to content
Климатскиот шок се надоврзува на геополитичките тензии и нарушените синџири на снабдување. Светските цени на храната веќе се на највисоко ниво од крајот на 2022 година, а Македонија не е изолирана од глобалниот пазар
Замислете ја македонската трпеза во следните месеци: леб, масло, јајца, компири, ориз, шеќер, кафе, овошје и зеленчук.
На прв поглед, тие немаат многу заедничко со температурата на Тихиот Океан. Но токму таму може да започне нов ценовен удар што на крајот ќе стигне до македонските маркети.
Ел Нињо не мора да стигне до Македонија за Македонија да ја почувствува неговата цена.
Силниот климатски феномен ги менува температурите и врнежите во различни делови од светот, а со тоа и условите за производство на земјоделски култури.
Според анализата на „Zero Carbon Analytics“, силниот Ел Нињо во периодот 2026–2027 година може дополнително да ги зголеми глобалните цени на храната. Компанијата, повикувајќи се на проценки на „Goldman Sachs“, наведува сценарио во кое цените на прехранбените суровини би можеле да пораснат за 15,8 проценти, со притисок што може да трае до 2028 година.
Тоа не значи дека храната во Македонија автоматски ќе поскапи 15,8 проценти. Патот од светската берза до македонскиот маркет минува низ увозот, транспортот, курсот, преработката, трговските маржи и домашното производство.
Но ризикот е реален.
Светската храна веќе поскапува
На 2 октомври, Организацијата за храна и земјоделство на ОН (FAO) објави дека глобалниот индекс на цените на храната во септември достигнал 136 поени – највисоко ниво од ноември 2022 година.
Особено пораснале цените на шеќерот и житарките, додека раст е регистриран и кај растителните масла. FAO наведува дека временските услови и стравувањата поврзани со Ел Нињо се меѓу факторите што се следат на пазарите.
Тука климатската и геополитичката криза се спојуваат.
Едниот шок го отежнува снабдувањето и го поскапува производството, а другиот може да ги намали приносите.
Македонија веќе има производи кои значително поскапеа
Просечната инфлација не ја покажува целата слика.
Во август 2026 година годишната инфлација во Македонија била 2,6 проценти, а храната и безалкохолните пијалаци поскапеле 0,5 проценти само за еден месец.
Но кога ќе се погледнат конкретните производи, разликите се многу поголеми.
Според податоците на Државниот завод за статистика, во споредба со август 2024 година, компирите во август 2026 биле речиси 40 проценти поскапи. Јајцата и маслото за јадење поскапеле за повеќе од 24 проценти, а јунешкото и телешкото месо за над 25 проценти.
Тоа е разликата меѓу инфлацијата на хартија и инфлацијата што ја гледаме во фрижидерот.
Кои производи се најчувствителни?
Шеќерот е меѓу првите производи за кои климатскиот ризик може да се почувствува на глобалниот пазар. FAO регистрираше раст на индексот на шеќерот од 6,1 проценти во септември, а временските услови во големите производители се еден од факторите што се следат.
Растителните масла се уште еден ризичен сегмент. Ел Нињо може да влијае врз производството на палмино масло во Југоисточна Азија, а тоа потоа се пренесува низ глобалниот пазар на масла.
Оризот е особено чувствителен на климатските услови поради зависноста од вода и температура. Намалените приноси во големите производители можат брзо да се одразат врз светската цена.
А тука е и кафето – производ што Македонија практично целосно го увезува. Сушите, високите температури и екстремните временски услови во земјите производители можат да влијаат врз приносите и цената.
А лебот?
Врската со лебот е посложена, но постои.
Ако климатските услови ги намалат приносите на пченицата и пченката во големите производители, расте цената на житарките. Тоа влијае врз брашното, сточната храна и целиот синџир на производство.
FAO во септември регистрираше раст на индексот на житарките од 5,1 проценти.
За Македонија ова е важно бидејќи секој глобален шок полесно се пренесува во земја која значаен дел од потребите ги покрива преку увоз.
Најголемиот ризик не е само поскапата храна
Климатската инфлација има уште една страна.
Кога овошјето, зеленчукот, јајцата или другата хранлива храна стануваат поскапи, домаќинствата не престануваат да јадат. Почнуваат да менуваат што купуваат.
„Zero Carbon Analytics“ предупредува дека климатските ценовни шокови можат да ги натераат потрошувачите да се префрлат кон поевтина храна со пониска хранлива вредност.
Тоа значи дека климатската криза може да стане и социјална криза.
Во септември минималната синдикална кошница во Македонија достигна 69.432 денари, од кои 25.259 денари биле потребни само за храна и пијалаци.
Кога една третина од минималната кошница оди за храна, секој нов ценовен шок директно го погодува животниот стандард.
Земјоделецот е првата алка, потрошувачот последната
Во Преспа оваа есен овоштарите се соочуваат со откупна цена од само четири денари за килограм индустриско јаболко, додека трошоците за производство и берба остануваат високи.
На прв поглед, тоа е спротивно од глобалното поскапување на храната.
Но проблемот е ист: земјоделецот не ја контролира климата, светските цени, цената на ѓубривото или откупната цена. Потрошувачот, пак, не го контролира увозот и цената на суровините.
Меѓу нив стои целиот систем на производство и трговија.
Затоа домашното земјоделство не е само прашање на земјоделска политика. Тоа е и прашање на ценовна и прехранбена безбедност.
Од Пацификот до македонската трпеза
Ел Нињо е илјадници километри далеку од Македонија.
Но во глобализираниот систем на храна, далечината повеќе не е заштита.
Кога сушата ќе го намали родот во еден дел од светот, цената се поместува на глобалниот пазар. Кога ќе поскапи суровината, расте производната цена. Кога ќе поскапат транспортот и енергијата, расте увозната цена.
А на крајот од тој синџир стои македонскиот потрошувач пред полицата.Климатската криза можеби започнува со времето. Но сметката секогаш завршува на трпезата.
