Skip to content
Три групи со различни задачи се спуштаат кон Прилеп. На мета се полицискиот участок, затворот и телефонско-телеграфските врски. До следното утро градот ќе биде блокиран, а вечерта на 12 октомври во Кумановско ќе излезат два партизански одреда.
Додека 11 октомври 1941 се приближува кон полноќ, во Прилеп веќе е почната вооружена акција против бугарската окупаторска власт. Нападите се насочени кон полицијата, затворот и комуникациската мрежа. Осумдесет и пет години подоцна, токму тие настани се одбележуваат како почеток на организираното народно востание и антифашистичката борба во Македонија.
Што се случувало во часовите пред нападот, кој ги предводел групите и што ги чекало прилепчани на 12 октомври?
ПРЕД НАПАДОТ: СОБИРАЊЕ КАЈ ЦРВЕНИ СТЕНИ
Акцијата има подготовка што може да се следи и пред самата празнична дата. Во историската хронологија на Надежда Цветковска и Ристо Кирјазовски се наведува дека на 8 октомври во Прилеп бил утврден планот за напад на полициската станица и затворот. На 9 октомври Месниот комитет на КПЈ и Воениот штаб ги разработиле задачите и ги одредиле групите и објектите за напад.
На 10 октомври борци се собираат во месноста Црвени Стени. Планот предвидувал поголем состав, но сите очекувани борци не пристигнале.
Коле Чашуле, учесник во акцијата, подоцна го опишува чекањето и распределбата на задачите. Неговото сведоштво, пренесено во „Нова Македонија“ од книгата „Победничкиот истрел – 71 година од утрешнината“ на Елизабета Митреска, ја доловува разделбата меѓу оние што тргнале кон градот и оние што останале кај карпите.
ОКОЛУ 22 ЧАСОТ – ТРИ ГРУПИ, ТРИ ЗАДАЧИ
Според објаснувањето на историчарот и музејски кустос Рубинчо Белчески, дадено во репортажа на „Инфо Компас“, вечерта на 11 октомври, околу 22 часот, групите се спуштаат кон Прилеп.
Првата група ја предводи Аспарух Јосифоски. Нејзина цел е Участакот, зградата во која е сместена бугарската окупаторска полиција. Во групата е и Душко Наумоски, кого Белчески го посочува како борецот што го испукал првиот куршум.
Втората група, предводена од Никола Попоски, го напаѓа затворот.
Третата група ја предводи Мице Димески. Таа има задача да ги прекине телефонско-телеграфските врски.
Распоредот на целите ја открива замислата на акцијата: вооружениот удар ги опфаќа и објектите на окупаторската власт и нејзините комуникации. Трите дејства се дел од ист напад, со кој е означен почетокот на востанието.
22:02 ВО СВЕДОШТВОТО НА ВЕРА АЦЕВА
Еден од најконкретните временски белези го остава Вера Ацева. Во сведоштвото пренесено од „Нова Македонија“, таа се сеќава на експлозиите и на моментот кога погледнала на часовникот:
„Гледам на часовникот – точно е 22 часот и 2 минути. Готово, почна!“
Ова е времето што Ацева го забележува во своето сеќавање на експлозиите. Во истото сведоштво таа опишува пукотници и по полноќ, а потоа и блокирање на градот.
Така, преминот од 11 кон 12 октомври во Прилеп се одвива со вооружена акција и со почеток на окупаторската реакција.
УТРОТО НА 12 ОКТОМВРИ: БЛОКАДА И МАСОВНИ АПСЕЊА
По нападите борците се повлекуваат, а окупаторските сили ја насочуваат репресијата кон населението.
Прилеп на 12 октомври е блокиран од војската. Следуваат масовни апсења, малтретирања и сослушувања. Хронологијата на Цветковска и Кирјазовски бележи стотици уапсени граѓани. Дел од издвоените членови на КПЈ и СКОЈ се префрлени во Битола и подоцна изведени на суд.
Утрото по акцијата, последиците веќе ги чувствуваат и луѓето зад вратите на прилепските домови.
ВО КУМАНОВСКО ОДРЕДИТЕ ИЗЛЕГУВААТ НА 12 ОКТОМВРИ
За точната реконструкција е важна разликата од еден ден. Прилепските напади се на 11 октомври. Карадачкиот и Козјачкиот партизански одред излегуваат во Кумановско на 12 октомври.
Музејот во Куманово го наведува местото „Менкова колиба“, јужно од градот, како зборно место на Карадачкиот одред. Негов командант е Боро Менков, а политички комесар Перо Георгиевски – Чичо. Во составот има Македонци, Албанци и Хрват.
Миодраг Арсовски – Болто, во текст објавен во зборникот „Куманово и Кумановско во НОБ 1941–1942“, објаснува дека директивата предвидувала излегување на 11 октомври, но кумановските одреди излегле следниот ден. Карадачкиот одред се собира доцна вечерта на 12 октомври и пред полноќ тргнува кон својот терен.
За Козјачкиот одред, учесникот Салтир Путински остава уште еден временски белег: околу 23 часот на 12 октомври, на „Студена Вода“, Панче Пешев ги постројува борците. Одредот добива задача да се упати кон Козјак, да го подготвува населението за вооружено востание и да дејствува на комуникацијата Скопје – Куманово – Софија.
ОД МЕСТОТО НА НАПАДОТ ДО МЕСТОТО НА СЕЌАВАЊЕТО
На 11 октомври 2026 се навршуваат 85 години од прилепската акција. Според објавената општинска програма, во Прилеп денеска од 9 часот е предвидено полагање цвеќе на спомениците на хероите, а следуваат крводарителска акција и други настани.
Участакот, една од целите во 1941 година, денес е Меморијалниот музеј „11 Октомври“. Во неговата поставка, преку фотографии, документи и скици, се прикажани нападите врз полициската станица, затворот и телекомуникациската мрежа.
Државниот архив го чува и документот од 8 септември 1945 година со кој 11 октомври е прогласен за државен празник. Четири години по нападите, ноќта во Прилеп добива и свое место во календарот на македонската држава.
