Skip to content
Нападите врз товарни бродови во Црното Море ја претвораат безбедноста на цивилната пловидба во директно прашање за југоисточното крило на НАТО. По потонувањето на „HS Dignity“ и исчезнувањето на 11 морнари, Софија најави приклучување кон сојузничката иницијатива за одбрана од беспилотни летала. Кој стои зад нападите сè уште не е независно потврдено.
Црното Море станува сè поризично подрачје за трговските бродови што пловат во близина на земјите членки на НАТО. На 13 октомври два товарни брода беа погодени од беспилотни летала во близина на бугарскиот брег. Едниот, „HS Dignity“, што пловел под знамето на Гвинеја-Бисао, потона, а 11 членови на екипажот останаа исчезнати. Другиот брод, „Chelsea 3“, регистриран под малтешко знаме и управуван од украинска компанија, беше оштетен, но сите 15 членови на неговиот екипаж беа спасени.
На 14 октомври бугарските власти официјално ја прекинаа операцијата за пребарување на исчезнатите морнари. Спасувачките активности биле прекинати поради силен ветер, намалена видливост и разбранувано море. Во текот на потрагата не биле пронајдени преживеани ниту остатоци од потонатиот брод.
Истовремено, бугарскиот министер за одбрана Димитар Стојанов најави дека земјата очекува до 30 октомври да се приклучи на иницијативата на НАТО за одбрана од беспилотни летала. Најавата доаѓа по вториот бран напади врз комерцијални бродови во близина на бугарскиот брег во рок од една недела. И на 6 октомври беа погодени два брода во истото пошироко подрачје, од кои еден потона.
Серијата инциденти го отвора прашањето дали војната меѓу Русија и Украина сè повеќе ги изложува на ризик и цивилните пловни рути во близина на територијата на НАТО.
Од војната во Украина до ризикот за трговските рути
Црното Море е важна рута за извоз на жито, суровини и други стоки. Нападите врз пристаништата и бродовите, како и воените операции во морскиот простор, ги зголемуваат безбедносните и логистичките ризици за комерцијалната пловидба.
Русија ги напаѓа украинските пристаништа на Црното Море, поради што Украина во поголема мера се потпира и на дунавските пристаништа и на поморските рути во близина на бреговите на Бугарија и Романија. Истовремено, Украина сè почесто напаѓа руски бродови поврзани со извозот на жито во други делови на Црното Море и во Азовското Море.
Во такви околности, комерцијалните бродови се изложени на ризици што не можат да се сведат само на нивната маршрута или товарот. Доколку нападите продолжат во близина на водите што ги користат земјите членки на НАТО, ќе расте притисокот врз сојузниците да ја засилат поморската и воздушната контрола, размената на разузнавачки информации и способноста за откривање беспилотни летала.
Тоа не значи дека нападите врз бродови автоматски претставуваат напад врз НАТО. Но инцидентите во близина на бугарскиот брег покажуваат колку брзо воените дејства во Украина можат да создадат безбедносен проблем за соседните сојузнички држави.
Кој ги напаѓа бродовите?
Бугарските власти посочуваат дека последиците од нападите ѝ одат во прилог на Русија, но досега не објавија независно потврдени докази што дефинитивно ја утврдуваат одговорноста за конкретните инциденти.
Бугарскиот премиер Румен Радев оцени дека исходот од нападите ѝ користи на Москва. Руската амбасадорка во Софија, Елеонора Митрофанова, изјави дека нема информации од руското Министерство за одбрана за нападите и не ја исклучи можноста тие да биле провокација од трета страна.
Украински претставници ја обвинија Русија за нападите, а претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, го осуди загрозувањето на пловидбата во Црното Море.
Овие реакции ја покажуваат сериозноста на политичките сомневања, но не се замена за утврдување на фактите. Одговорноста за нападите треба да се утврдува врз основа на докази од истрагата, а не само преку проценки за тоа кому му одговараат последиците.
За Бугарија, непосредниот проблем е и практичен: како да ја заштити трговската пловидба и да ја следи безбедноста во својата ексклузивна економска зона, каде што се случија нападите, без дополнително да ги зголеми тензиите во регионот.
НАТО ја засилува одбраната од беспилотни летала
Најавата на Софија за приклучување кон иницијативата на НАТО доаѓа во време кога Алијансата ја проширува способноста за откривање, идентификување и неутрализирање беспилотни летала.
Во рамките на иницијативата „Drone Edge“, НАТО најави инвестиции од повеќе од 40 милијарди долари во способности за одбрана од дронови во следните пет години, како и значително зголемување на бројот на обучени оператори. Целта е сојузниците побрзо да набавуваат компатибилни системи и да ја подобрат способноста за одговор на новите закани.
Бугарскиот министер за одбрана соопшти дека очекуваниот годишен придонес за иницијативата изнесува 220.000 евра. Земјата, исто така, планира да вложи 80 милиони евра преку европскиот инструмент SAFE во набавка на 20 системи – десет мобилни и десет стационарни. Најавена е и подготовка на меморандум за соработка со Шпанија за заедничката набавка.
Овие мерки не се ограничени само на заштита од напади врз бродови. Тие се дел од пошироката промена во одбранбените приоритети, во која беспилотните летала стануваат закана за воените објекти, инфраструктурата и цивилните цели.
Сепак, набавката на системи не е исто што и целосна заштита. Ефикасноста ќе зависи од раното откривање, размената на информации меѓу сојузниците, обучениот персонал и координацијата меѓу поморските и воздушните служби.
Бугарија бара регионален одговор
Софија најави и координација со Романија и Турција за запирање на нападите врз цивилната и комерцијалната инфраструктура во Црното Море. Бугарската претседателка Илијана Јотова повика на мораториум за употреба на беспилотни летала против цивилни и комерцијални цели и на прекин на непријателствата на море.
Таквиот пристап ја одразува дилемата со која се соочуваат државите во регионот: треба да ја зајакнат одбраната и да ја заштитат пловидбата, но истовремено да избегнат неконтролирана ескалација што би ја проширила војната.
За НАТО, ова е тест на способноста да ги заштити сојузниците и да ги координира одбранбените капацитети без секој инцидент да прерасне во директен воен судир. За Бугарија и Романија, прашањето е уште понепосредно, бидејќи се наоѓаат на брегот на морето каде што се случуваат нападите.
Што значи ова за Македонија?
Македонија не излегува на Црното Море, но како членка на НАТО е дел од пошироката безбедносна рамка на југоисточна Европа. Развојот на настаните е важен и поради поврзаноста на регионот со европските транспортни коридори и трговските текови.
Продолжувањето на нападите може да ја зголеми потребата од координација меѓу сојузниците, вложувања во надзор и противвоздушна одбрана, како и поголема подготвеност за справување со беспилотни летала. Пошироките последици за транспортните трошоци и снабдувањето ќе зависат од тоа дали нападите ќе продолжат, кои рути ќе бидат погодени и како ќе реагираат бродските компании и осигурителите.
Затоа, најважниот сигнал од Црното Море не е дека НАТО веќе е во војна со Русија, туку дека воените ризици сè потешко остануваат ограничени во зоната на директните борби. Нападите врз трговски бродови ја претвораат заштитата на цивилната пловидба во регионален безбедносен приоритет.
Следните денови ќе бидат важни за истрагата за нападите, за судбината на исчезнатите морнари и за тоа дали Бугарија и нејзините сојузници ќе можат да обезбедат поефикасен надзор над морскиот простор. Одговорноста за нападите сè уште треба да се докаже, но ризикот за трговијата и безбедноста во близина на југоисточното крило на НАТО веќе е реален.
*Извори: Ројтерс, Асошиејтед прес, Бугарско национално радио, БТА, НАТО, Министерство за транспорт и врски на Бугарија
