Skip to content
Македонската борба за слобода и државност ја обликувале различни генерации, организации и политички идеи. Денес, кога историјата повторно се претвора во партиско поле, најважно е да се зачува нејзината сложеност и да се признае дека никој нема ексклузивно право врз заедничкото историско наследство.
Зоран БОЈАРОВСКИ
Националните празници не се само датуми во календарот. Тие се и огледало во кое едно општество гледа како ја разбира сопствената историја. Денот на македонската револуционерна борба, 23 Октомври, затоа е многу повеќе од сеќавање на основањето на Македонската револуционерна организација во Солун во 1893 година. Тој е повод повторно да се отворат прашањата за слободата, државноста, политичките идеи и луѓето што ја создавале македонската историја.
Но, секоја година се појавува и едно друго прашање: кој има право да ја претставува таа историја? Кој е вистинскиот наследник на револуционерите? И може ли една современа политичка партија да се постави како единствен чувар на традицијата што ја создавале генерации луѓе, често со различни политички убедувања?
Одговорот треба да биде јасен: македонската револуционерна борба е историско наследство на целото општество, а не партиска сопственост.
Револуционерното движење не било идеолошки еднообразно
Основачите на Македонската револуционерна организација во 1893 година поставиле темели на организираната борба за политичко ослободување на Македонија. Но организацијата не била непроменлива структура со една единствена политичка визија. Во неа се судирале различни стратегии, концепции за иднината и ставови за односот кон соседните држави и големите сили.
Со текот на времето се оформиле различни струи, меѓу кои и левицата поврзана со Јане Сандански. Разликите не биле само прашање на лични несогласувања. Тие се однесувале на начинот на кој требало да се води борбата, на самостојноста на движењето, на односот кон надворешните влијанија и на политичкото уредување што би следувало по ослободувањето.
Затоа, ако сакаме да ја разбереме македонската револуционерна традиција, не можеме да ја претставиме како права линија во која сите револуционери размислувале исто и се бореле за идентична политичка цел. Нејзината историја е посложена, исполнета со соработки, судири, поделби и различни идеи за иднината на Македонија.
Токму во таа сложеност лежи аргументот против секој обид историјата да се сведе на една политичка традиција.
Јане Сандански и левицата: дел од македонската револуционерна историја
Јане Сандански е еден од најзначајните примери за тоа зошто македонското револуционерно движење не може да се толкува само низ призмата на десницата.
Сандански и левичарската струја околу него се залагале за самостојност на револуционерното движење и се спротивставувале на политиките што, според нив, ја потчинувале македонската борба на интересите на надворешни центри. Нивната визија вклучувала и поширока политичка промена, демократизација и федералистичко уредување.
По Младотурската револуција во 1908 година, Сандански и Димитар Влахов се поврзале со создавањето на Народната федеративна партија, основана во Солун во 1909 година. Таа се залагала за автономен статус на Македонија во рамките на реформирано и децентрализирано Османлиско Царство.
Овој политички проект не бил ист со сите други концепции за македонското прашање. Но токму затоа е важен: тој покажува дека во револуционерното движење постоеле различни идеи за тоа како треба да се оствари слободата и како треба да изгледа политичката иднина на Македонија.
Сандански не мора да се претвори во симбол на денешната левица за да се признае неговото место во историјата. Неговото значење не зависи од тоа дали неговите идеи се совпаѓаат со програмата на некоја современа партија. Тој е дел од револуционерната традиција затоа што учествувал во борбата и во политичките расправи за иднината на Македонија.
Истото важи и за други левичарски и социјалистички дејци од македонското национално и работничко движење. Нивната улога не смее да се избрише само затоа што нивните идеолошки определби не се вклопуваат во денешните партиски претстави за националната историја.
Од Илинден до АСНОМ: државноста е историски процес
Македонската државност не се појавила одеднаш, ниту е резултат на дејствувањето на само една организација. Таа е исход на долг историски процес во кој се менувале генерациите, политичките околности и облиците на борба.
Илинденското востание од 1903 година останува еден од клучните симболи на борбата за слобода. Но меѓу Илинден и создавањето на современата македонска држава во 1944 година се случиле Балканските војни, поделбата на Македонија, двете светски војни и нови облици на политичко организирање.
На 2 август 1944 година, на Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија — АСНОМ — биле поставени институционалните темели на македонската државност во рамките на тогашната југословенска федерација. Тоа било нова историска етапа, обликувана од антифашистичката борба и од политичките сили што дејствувале во сосема поинакви околности од оние во времето на Илинден.
Меѓу овие историски етапи постои континуитет во стремежот за слобода и политичко самоопределување. Но постојат и разлики што не треба да се прикриваат. Револуционерите од крајот на XIX и почетокот на XX век не можат сите да се сместат во категориите на подоцнежната комунистичка левица, исто како што учесниците во АСНОМ не можат едноставно да се изедначат со револуционерите на ВМРО.
Вистинскиот историски пристап не бара овие разлики да се избришат. Тој бара да се разбере како различни политички генерации, во различни услови, придонеле кон процесот што довел до современа македонска државност.
Токму затоа, државноста не може да се претставува како сопственост на една идеологија. Таа е резултат на историски процес поширок од која било поединечна организација.
Кога историјата станува партиски монопол
Во современиот политички живот, историските симболи имаат голема моќ. Тие создаваат чувство на припадност, легитимитет и континуитет. Затоа политичките партии често се обидуваат да се претстават како наследници на историски личности и движења.
ВМРО-ДПМНЕ има право да ја негува традицијата на ВМРО и да ја претставува својата интерпретација на нејзиното наследство. Но тоа не значи дека може да има ексклузивно право да ја толкува целата македонска револуционерна историја или да ги одредува границите на националното сеќавање.
Историското наследство не функционира како партиска сопственост што се пренесува од една генерација на политичари на друга. Современите партии можат да се повикуваат на историски личности, но не можат со тоа да ги присвојат сите нивни идеи, ниту да ги исклучат другите историски традиции од националната приказна.
Истото правило важи и за левицата. Не е потребно да се создаде обратен монопол, во кој заслугите на десницата би се потценувале, а сите историски заслуги би ѝ се припишувале на левицата. Таквата замена на еднострани толкувања не би ја направила историјата поправедна, туку само би ја продолжила политичката битка со други средства.
Проблемот не е во тоа што партиите имаат свои историски традиции. Проблемот настанува кога тие традиции се претставуваат како единствена легитимна верзија на минатото, а другите се маргинализираат или се прогласуваат за помалку патриотски.
Македонската историја не треба да биде избор меѓу Сандански и другите револуционери, меѓу Илинден и АСНОМ, меѓу националното ослободување и социјалната правда. Таа треба да биде простор во кој сите овие искуства се проучуваат, се споредуваат и се оценуваат според историските факти.
Празник што треба да обединува
Денот на македонската револуционерна борба треба да биде можност да се потсетиме дека стремежот за слобода не бил монопол на една идеологија. Луѓето што учествувале во македонските револуционерни движења не биле еднакви во своите политички убедувања, но нивните борби се дел од пошироката историја на општеството.
Обединувањето не значи сите да мислиме исто за минатото. Не значи ниту да ги премолчуваме судирите, политичките грешки или противречностите. Напротив, вистинското почитување на историјата подразбира подготвеност да се прифатат и непријатните факти, како и различните толкувања што се потпираат на докази.
Но одбележувањето на националните празници не треба да се претвора во тест за политичка припадност. Никој не треба да докажува дека е доволно патриотски настроен со тоа што ќе прифати само една верзија на историјата.
На Македонија денес ѝ е потребна историска култура што ќе ги надмине партиските поделби, без да ја релативизира вистината. Тоа значи почит кон револуционерите од различни струи, внимателно проучување на нивните идеи и признавање дека националната историја не е непроменлива политичка легенда, туку сложено наследство што бара знаење и одговорност.
Сопствената историја треба да ја почитуваме без да ја претвораме во оружје против политичките противници.
Македонската револуционерна борба е поголема од десницата и левицата. Нејзиното наследство не треба да нè дели на сопственици и натрапници на историјата, туку да нè потсетува дека слободата и државноста се заеднички достигнувања што бараат заедничка одговорност.
