Skip to content
Политичкиот пресврт во Србија и позитивните пораки од Брисел отвораат можност Белград да го забрза патот кон Европската Унија. Додека Македонија останува во застој поради уставните измени, се појавува нов ризик: Србија да стане членка пред нас и да добие право да влијае врз македонските пристапни преговори. Историските толкувања, српското културно наследство, правата на српската заедница и односите со Косово се теми што во такво сценарио би можеле да добијат нова политичка тежина.
Промената на власта во Србија може да ја промени и европската динамика на Западен Балкан. По изборниот пораз на Александар Вучиќ, европските институции испратија охрабрувачки пораки за продолжување на реформите и приближување на Србија кон членството во ЕУ.
За Македонија, која со години се соочува со блокади и билатерални условувања, ова отвора нова перспектива. Земја што долго време имаше сериозни проблеми во преговорите со Брисел би можела да добие нов политички импулс, додека македонскиот процес останува условен со уставните измени.
Разликата не е само во брзината на европската интеграција. Ако Србија стане членка пред Македонија, ќе добие институционална можност да учествува во одлуките за нејзиното пристапување.
Од билатерални односи до европски услови
Македонија и Србија имаат развиени политички, економски и културни односи. Но, добрите односи не значат дека меѓу двете држави не постојат чувствителни теми.
Најочигледна е положбата на српската заедница во Македонија.
За разлика од Бугарите, Србите веќе се наведени во македонскиот Устав. Сепак, Србија би можела да покрене дополнителни барања поврзани со образованието на српски јазик, културните права, институционалната застапеност и примената на постојните билатерални договори.
Таквите барања би можеле да се поврзат со европските стандарди за заштита на малцинствата и основните права.
Тоа не значи дека Македонија не ги исполнува своите обврски, ниту дека Србија веќе подготвува такви услови. Но, од позиција на членка на ЕУ, Белград би имал поголема можност да бара нивно разгледување во пристапниот процес.
Историјата како потенцијален нов спор
Посложена е темата за историското наследство.
Македонската и српската историографија имаат различни толкувања за периодот по Балканските војни, српската власт во Вардарска Македонија и политиките кон македонското национално движење.
Иако овие разлики денес не претставуваат формална пречка во билатералните односи, нивното политичко активирање би можело да отвори нови спорови.
Белград би можел да покрене барања поврзани со историските учебници, заштитата и претставувањето на српското културно наследство или формирањето заеднички механизми за разгледување на спорните историски прашања.
Особено чувствителна би била можноста историските толкувања да станат услов за напредок во европските преговори.
Македонското искуство со Бугарија покажува дека билатералните историски разлики можат да добијат европска димензија кога една од државите има право да влијае врз одлуките за проширување.
Сепак, засега нема основа да се тврди дека новата српска власт планира да отвори ваков спор.
Косово може да добие нова тежина
Косово е уште една област во која позициите на Македонија и Србија се разликуваат.
Македонија ја призна независноста на Косово во 2008 година, додека Србија продолжува да ја оспорува.
Промената на власта во Белград не подразбира автоматски промена на српската државна политика кон Косово. Дури и политичките сили што се залагаат за европска интеграција не мора нужно да имаат поинаков став за неговиот статус.
Како членка на ЕУ, Србија би можела да добие поголемо влијание врз европските политики за Косово и регионалната соработка и би се отворил простор за дополнителни дипломатски притисоци поврзани со регионалните иницијативи, политичките декларации и меѓународните позиции.
Дали Србија би можела да стане нова Бугарија?
Од институционален аспект, ризикот постои.
Во сегашниот систем на проширување, земјите членки имаат значајна улога во одлучувањето за напредокот на кандидатите. За клучните одлуки е потребна едногласност, а конечниот договор за пристапување мора да биде ратификуван од сите членки.
Тоа значи дека Србија, доколку стане членка пред Македонија, би добила можност да влијае врз одлуките за нејзиното членство.
Но, постои суштинска разлика меѓу правото да се блокира одредена одлука и политичката намера тоа право да се искористи.
Македонија и Србија немаат спор со истата структура како македонско-бугарскиот. Српската заедница е веќе уставно признаена, а црковниот спор во голема мера беше надминат со признавањето на автокефалноста на Македонската православна црква – Охридска архиепископија од страна на Српската православна црква во 2022 година.
Сепак, искуството покажува дека и прашања што со години не биле пречка во билатералните односи можат да добијат поинакво значење кога ќе станат дел од европскиот пристапен процес.
Европската Унија бара начин да ги ограничи билатералните блокади
Во меѓувреме, во ЕУ се разгледуваат можности за промена на правилата за проширување, со цел билатералните спорови да не го блокираат напредокот на кандидатите.
Меѓу идеите е ограничување на можноста новите членки да ги користат пристапните преговори за решавање билатерални спорови, како и поголема употреба на квалификувано мнозинство во одредени фази од процесот.
Но, ваквите промени сè уште не се усвоени. Конечниот прием на нова членка и натаму зависи од согласноста на земјите членки.
Затоа не може однапред да се утврди со какви точно механизми би располагала Србија доколку стане членка пред Македонија.
Македонија може да добие уште еден сосед со влијание врз нејзината европска иднина
Политичките промени во Србија отвораат можност за нова динамика во европската интеграција на регионот. Но, за Македонија тие истовремено претставуваат предупредување за последиците од сопствениот застој.
Додека Скопје бара гаранции дека по уставните измени нема да следуваат нови бугарски условувања, регионалната политичка карта може значително да се промени.
Србија би можела да напредува побрзо, да го намали заостанувањето во преговорите и, во одредено сценарио, да стане членка пред Македонија.
Тогаш прашањата што денес се решаваат во рамките на билатералните односи би можеле да добијат дополнителна европска тежина.
Нема докази дека Белград подготвува нови услови за Македонија. Но, исто така нема гаранција дека чувствителните историски, културни и политички теми никогаш нема да бидат искористени како инструмент за притисок.
Македонија денес бара гаранции дека Бугарија нема да поставува нови услови. Но, додека ги чека тие гаранции, ризикува во иднина уште еден сосед да добие право да одлучува за нејзиниот европски пат.
