Skip to content
Најавата за Национален акциски план ја отвора дилемата дали институциите конечно ќе обезбедат брза заштита и одговорност за нападите врз новинарите или само ќе ги формализираат обврските што веќе ги имаат. Онлајн заканите, сексистичките напади и неказнивоста остануваат сериозен проблем, а за жените новинарки притисокот често се прелева и врз нивниот приватен живот.
Одлуката на Владата да формира Национален комитет за заштита и безбедност на новинарите и да подготви Национален акциски план до 15 декември 2026 година отвора можност повторно да се постави прашањето за безбедноста на медиумските работници во Северна Македонија. Предвидените мерки опфаќаат превенција, итна заштита, поефикасно гонење на сторителите и едукација, со учество на повеќе институции и претставници на новинарската заедница.
Тоа се неопходни цели. Но вистинскиот тест нема да биде колку институции ќе седнат на иста маса, ниту колку мерки ќе бидат наброени во документот. Клучно е дали новинарот што добива закани ќе добие навремена заштита, дали нападот ќе биде истражен и дали сторителот ќе се соочи со последици.
Зашто, ако веќе постојат законски гаранции, протоколи за постапување и механизми за пријавување, новиот план треба да покаже што досега не функционирало и како тоа ќе се промени. Во спротивно, постои ризик институционалната реакција повторно да се сведе на формални обврски, додека новинарите сами ќе ги проценуваат опасностите и ќе ги трпат последиците од професионалната работа.
Институционалните механизми постојат, но проблемот не е решен
Безбедноста на новинарите во Северна Македонија не е тема што за првпат се отвора со владината најава. Здружението на новинарите на Македонија (ЗНМ) со години ги следи нападите, заканите и притисоците врз новинарите и медиумските работници, а регионалната мрежа SafeJournalists води јавна база на инциденти од 2014 година.
Базата овозможува пребарување според видот на инцидентот, годината, полот на засегнатиот новинар, родово заснованиот карактер на нападот и статусот на судската постапка. Таа ги опфаќа заканите по животот и физичката безбедност, заплашувањето, физичките напади и нападите врз медиумите и медиумските организации. Тоа е важна основа за следење на проблемот, но и потсетник дека самото евидентирање на нападите не е исто што и нивно разрешување.
Во годишниот извештај за слободата на медиумите и Индексот на безбедноста на новинарите за 2025 година, објавен во јули 2026 година, ЗНМ нотира подобрена институционална реакција во дел од случаите на физички напади. Истовремено, организацијата предупредува дека онлајн заканите, говорот на омраза, јавните дискредитации и недоволно ефикасната борба против неказнивоста продолжуваат да ја загрозуваат безбедноста на новинарите.
Извештајот укажува и на поширок проблем: економската несигурност, особено во приватните и локалните медиуми, може да ја ослабне професионалната независност. Новинар кој работи во несигурни услови, со ограничена поддршка од редакцијата и без јасна институционална заштита, е поранлив на притисоци, без оглед дали тие доаѓаат од политички центри, бизнис-интереси или поединци.
Затоа, новиот акциски план не треба да почнува од претпоставката дека проблемот е недостигот од координациско тело. Треба да почне од анализа на тоа каде се прекинува постапката: при пријавувањето, процената на ризикот, истрагата, обвинителската одлука или судската разрешница.
Жените новинарки се соочуваат и со родово засновани закани
Посебна тежина има насилството врз жените новинарки. Тоа не се исцрпува со физичките напади или директните закани. Во дигиталниот простор често добива форма на сексистички навреди, понижување, организирани кампањи за дискредитација, закани насочени кон семејството и навлегување во приватноста.
Истражувањето на Мисијата на ОБСЕ во Скопје од 2022 година, насловено „Од нормализација до самоцензура – анализа на онлајн вознемирувањето на жените новинарки во Северна Македонија“, го разгледува онлајн вознемирувањето како форма на родово засновано насилство и ги анализира механизмите за заштита и помош. Самото насловување на истражувањето укажува на една од најсериозните последици: кога нападите стануваат дел од секојдневието, новинарките може да почнат да ги приспособуваат темите, јавните настапи или начинот на изразување за да го намалат ризикот.
Оваа тема не е останата само во рамките на постарите истражувања. Во мај 2026 година, SafeJournalists објави ажуриран документ за безбедноста на жените новинарки и медиумските работнички во Северна Македонија, кој ја разгледува практичната примена на законските гаранции, институционалните реакции и влијанието на насилството врз професионалниот и личниот живот.
И годишниот извештај на ЗНМ за 2025 година, објавен во јули годинава, предупредува на пораст на онлајн вознемирувањето и сексистичките напади врз новинарките. Тоа значи дека формалното признавање на проблемот не е доволно: потребна е процена дали постојните механизми препознаваат дека родово заснованите напади имаат специфични облици и последици.
Жената новинарка што добива закани за силување, навреди за својот изглед или закани насочени кон нејзините деца не се соочува само со обид да биде заплашена. Таквите напади можат да бидат обид да се дискредитира нејзиниот професионален авторитет, да се одврати од одредена тема или да се истисне од јавната дебата.
Токму затоа, заштитата не смее да зависи од тоа дали заканата е придружена со физички контакт. Дигиталниот напад може да има реални последици врз безбедноста, психолошката состојба и професионалната слобода на новинарката. Акцискиот план треба јасно да утврди како институциите ќе ги препознаваат и третираат овие ризици, без однапред да претпоставуваат дека секоја навреда претставува кривично дело, но и без да ги отфрлаат сериозните закани како обична интернет-расправија.
Нов комитет не е гаранција за побрза правда
Владата најави дека во Националниот комитет ќе учествуваат претставници на Министерството за внатрешни работи, Министерството за правда, Министерството за дигитална трансформација, Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, Академијата за судии и јавни обвинители, Македонската радио-телевизија и ЗНМ.
Ваквиот состав може да овозможи подобра координација. Но бројот на институции не е мерка за успешност. Важни се јасната поделба на надлежностите, роковите за постапување и можноста јавноста да провери што е направено.
Потребно е да се утврди кој ја прима пријавата, кој ја проценува опасноста, кој одлучува за итните мерки и кој го следи случајот кога ќе премине од полицијата во обвинителството и судот. Без јасен механизам за следење, случаите можат да се загубат меѓу институциите, а одговорноста да се префрла од една адреса на друга.
Важен е и податокот дека измените на Кривичниот законик од 2023 година предвидоа посебна заштита во случаите на напад врз новинари при вршење на професионалните задачи. Во извештајот за 2024 година, ЗНМ ги посочи законските измени како напредок, но истовремено нагласи дека нивната доследна примена во практиката останува клучна.
Тука се наоѓа суштината на дилемата околу новиот план. Ако законите веќе предвидуваат заштита, тогаш јавноста има право да знае дали проблемот е во недоволното пријавување, бавните истраги, недоволните докази, погрешната квалификација на делата или отсуството на систематско следење на судските постапки.
Без таква анализа, акцискиот план може да произведе нова листа на обврски, но не и одговор на прашањето зошто постојните гаранции не секогаш го даваат очекуваниот резултат.
Четири теста за вистинска промена
Првиот тест е итната заштита. Пријавата за сериозна закана треба да активира процена на ризикот и јасен одговор, а не новинарот сам да проценува дали заканувачот е сериозен. Планот треба да предвиди рокови и протокол за постапување, како и начин за проверка дали тие се почитуваат.
Вториот тест е ефикасното гонење. Не е доволно да се објави колку инциденти се пријавени. Потребно е да се следи колку случаи се истражени, колку се предадени на обвинителството, колку завршиле со обвинение и колку со правосилна судска одлука. Податоците треба да се прикажуваат според видот на нападот и годината, со јасно објаснување за статусот на предметите.
Третиот тест е посебната заштита на жените новинарки. Планот треба да предвиди родово чувствителна процена на ризикот, соодветна поддршка и постапување со заканите во дигиталниот простор, вклучувајќи ги случаите на објавување лични податоци и организирано вознемирување. Мора да се следи и дали жртвите се охрабруваат да пријавуваат, наместо да се повлекуваат од јавноста.
Четвртиот тест е отчетноста. Комитетот треба редовно да објавува извештаи за спроведените мерки, утврдените слабости и резултатите. Во нив треба да има споредливи показатели, рокови и јасно наведена институција одговорна за секоја мерка. Без тоа, јавноста нема да може да разликува дали планот се спроведува или само формално постои.
За сите овие мерки е неопходна и соработката со новинарската заедница, вклучувајќи ги локалните медиуми и медиумските работници што не се секогаш во центарот на вниманието. Заштитата не треба да зависи од големината на редакцијата, видливоста на новинарот или политичката чувствителност на темата што ја покрива.
Од ветување до проверлив резултат
Рокот за подготовка на Националниот акциски план е 15 декември 2026 година. Тој треба да биде почеток на конкретна институционална обврска, а не крај на политичката и јавната расправа за безбедноста на новинарите.
Потребно е да се утврди почетната состојба, да се објават мерливи цели и да се одреди кој ќе ја оценува нивната реализација. Само така ќе може да се провери дали новиот механизам навистина го скратува времето за реакција, го подобрува гонењето на сторителите и ја намалува изложеноста на новинарите на закани.
Безбедноста на новинарите не е привилегија на една професија. Таа е услов граѓаните да добиваат информации, да ги преиспитуваат институциите и да дознаваат за злоупотребите без страв дека оние што ги откриваат ќе останат незаштитени.
Затоа, вистинското прашање не е дали е потребен Национален акциски план. Потребен е. Прашањето е дали тој ќе ја промени практиката или само ќе ги запише во нов документ обврските што институциите веќе ги имаат.
Новинарите не треба да добијат уште едно ветување за безбедност. Треба да добијат систем во кој заканата се сфаќа сериозно, заштитата доаѓа навреме, а нападот добива институционален и судски одговор.
