Skip to content
Во источна Србија, недалеку од Неготин, се наоѓа необично населено место со камени куќи, тесни улички и мал плоштад, но без постојани жители. На прв поглед изгледа како напуштено село, а неговата најголема необичност е што многу од куќите немаат оџаци. Причината е едноставна – тие никогаш не биле изградени за живеење, туку за производство и чување вино.
Станува збор за Рајачките пимници, историски комплекс од вински подруми на Бело Брдо, во близина на селото Рајац. Некогаш тука имало околу 270 камени градби, распоредени долж кривулести улички, со архитектура што потсетува на старо населено место.
Но, зад дрвените врати на куќите не се наоѓале семејни домови, туку големи буриња со вино, алатки за обработка на грозје и простории за работа на лозарите.
Рајачките пимници почнале да се развиваат во 18 век, а најголемиот дел од зачуваните објекти потекнуваат од 19 и почетокот на 20 век. Во тој период лозарството било една од главните стопански дејности во Неготинската Краина.
Семејствата живееле во блиското село Рајац, а во каменото населено место доаѓале за време на бербата и обработката на грозјето. Некои градби имале и горни простории за привремен престој, но не биле наменети за постојано живеење.
Токму затоа многу од нив биле изградени без оџаци и без вообичаените простории што ги имаат станбените куќи.
Нивната архитектура била приспособена на потребите на производството на вино. Дебелите камени ѕидови и подрумите делумно вкопани во земјата овозможувале одржување релативно стабилна температура во текот на годината, што било особено важно за чувањето на виното.
Куќите биле изградени од делкан камен и дрво, со покриви од традиционални ќерамиди. Некои имале два ката, а меѓу нив биле оформени тесни улици што се спојувале на централен плоштад со чешма.
Кон крајот на 19 век, Неготинската Краина имала значајна улога во производството на вино. Во времето кога филоксерата уништувала лозја во големи делови од Западна Европа, вината од овој регион добиле поголемо значење и се извезувале на странски пазари.
Со текот на времето, сепак, многу од винските подруми престанале да се користат. Дел од објектите пропаднале, а дел биле обновени и приспособени за туристички посети.
Иако во минатото комплексот броел околу 270 градби, таа бројка не ја претставува денешната состојба. Во документацијата на УНЕСКО се наведуваат 166 објекти со 196 подруми и три дестилерии, според податоците користени при номинацијата. Дел од нив и понатаму се користат за производство на вино.
Рајачките пимници од 1983 година се заштитени како културно-историска целина од исклучително значење за Србија. Заедно со винските комплекси во Рогљево и Штубик, од 2010 година се наоѓаат и на прелиминарната листа на светското наследство на УНЕСКО.
Во 2024 година беше најавена и поширока иницијатива за нивна обнова и ревитализација, со цел да се зачува традиционалната архитектура и да се создадат подобри услови за развој на винскиот туризам.
Денес посетителите можат да прошетаат низ старите камени улички, да ја разгледаат архитектурата на винските подруми и да се запознаат со традиционалното производство на вино во овој дел од Србија.
Недалеку од комплексот се наоѓа и старото гробиште во Рајац, познато по необичните надгробни споменици изработени од камен, кои претставуваат уште еден дел од културното наследство на регионот.
Рајачките пимници се редок пример на населено место што не било создадено за секојдневен живот, туку за една стопанска дејност. Наместо семејства, неговите камени куќи со генерации го чувале виното произведено во околните лозја.
