Странски фабрики ја напуштаат Србија, колку е подготвена Македонија?

Последниве денови во српските медиуми сѐ поактуелна е темата за странските компании што затвораат производствени погони и отпуштаат работници во Србија. Од една страна се предупредувањата и обвинувањата на Александар Вучиќ, а од друга економските анализи што ги бараат причините за заминувањето на инвеститорите, од кризата во европската автомобилска индустрија до растечките производствени трошоци.

Случувањата во соседството се предупредување и за Македонија, чиј економски модел во значителна мера се потпира на странски инвестиции поддржани со државни субвенции. Во 2025 година, според официјалните податоци, во земјава се доделени 20,56 милиони евра државна помош во анализираната категорија, од кои 16,18 милиони преку технолошко-индустриските развојни зони. Овие податоци ја отвораат темата за долгорочната одржливост на инвестициите и ефектите што јавните средства ги оставаат врз домашната економија.

Илјадници работни места под закана во Србија

Србија, која со години се претставуваше како една од најатрактивните дестинации за странски производствени инвестиции во регионот, се соочува со затворање и реорганизација на дел од фабриките што вработуваат илјадници луѓе.

Меѓу компаниите што најавија затворање или намалување на производството се „Леони“ во Малошиште, каде што се засегнати околу 1.200 работни места, „Аптив“ во Лесковац со до 2.000 работници и „Дрекслмајер“ во Зрењанин со околу 1.100 работници. Промени во производствените активности се најавени и кај „Вали“ и „Магна“.

Не станува збор за идентични случаи. Некои компании затвораат погони, други префрлаат производство или го намалуваат бројот на вработени. Но, заедничко им е што покажуваат колку брзо одлуките донесени во меѓународните корпоративни централи можат да ја променат економската состојба во еден град.

Според анализата на српската Н1, компаниите како причини ги наведуваат намалената побарувачка, промените во европската автомобилска индустрија, растечките производствени трошоци и реорганизацијата на работењето.

Тоа значи дека затворањето на фабриките не може едноставно да се објасни со политичките состојби во Србија. Европската автомобилска индустрија минува низ структурни промени, а компаниите ги приспособуваат производствените капацитети на новите пазарни услови.

Токму затоа ова не е само српски проблем, туку предупредување за сите економии во регионот што се потпираат на странски производствени инвестиции.

Колку Македонија вложува во странските инвеститори?

Македонија со години привлекува странски компании преку технолошко-индустриските развојни зони, даночни поволности, финансиска поддршка и други мерки.

Според извештајот на Комисијата за заштита на конкуренцијата за 2025 година, во анализираната категорија се евидентирани 1.264.811.245 денари доделена државна помош, односно околу 20,56 милиони евра.

Од нив, 995.028.073 денари, или 16,18 милиони евра, се однесуваат на државната помош доделена преку Дирекцијата за технолошки индустриски развојни зони.

Тоа претставува приближно 79 проценти од наведениот износ.

Во извештајот како корисници на помош преку Дирекцијата се наведени повеќе компании, меѓу кои „Гересхајмер“, „Магна Мирорс“, „Магна Мекатроникс“, „Кемет Електроникс“, „Костал“, „ОДВ Електрик“, „Линамар“, „Ипротекс“, „Вик Македонија“ и „Киел Македонија“.

Важно е да се разграничи дека станува збор за доделена државна помош, која не мора во целост да претставува директни парични исплати. Поддршката може да вклучува различни финансиски и даночни инструменти, а овие податоци не го претставуваат нужно целиот јавен трошок за инвестициската политика.

Сепак, бројките покажуваат дека државата вложува значителни средства во поддршката на инвестициските проекти.

Но, колку од таа поддршка создава долгорочна вредност за македонската економија?

Ревизорите откриле недостатоци во мерењето на резултатите од поддршката за домашните добавувачи

Еден од најважните начини странските инвестиции да имаат поширок ефект врз домашната економија е поврзувањето на големите фабрики со македонските добавувачи.

Кога домашна компанија произведува делови, материјали или обезбедува услуги за странски инвеститор, економскиот ефект не завршува со директно вработените во фабриката. Се создаваат дополнителни работни места, се подобруваат производствените стандарди и се отвора можност домашните претпријатија да станат дел од меѓународните синџири на снабдување.

Токму во оваа област, Државниот завод за ревизија утврдил недостатоци.

Во ревизорскиот извештај за работењето на Дирекцијата за технолошки индустриски развојни зони за 2024 година се анализира програмата за развој на добавувачи, реализирана во соработка со Меѓународната финансиска корпорација (ИФЦ).

Вкупната вредност на проектот била 230.000 американски долари, со предвидено учество на Дирекцијата од 100.000 долари. Во ревизорскиот извештај се наведени плаќања од околу 5,7 милиони денари и активности со десет компании.

Целта била домашните компании да се подготват за соработка со поголеми производители и да се вклучат во националните, регионалните и глобалните синџири на снабдување.

Но, ревизорите утврдиле дека не биле доволно прецизирани активностите, финансиската разработка и мерливите показатели за успешност. За дел од фактурираните активности недостасувала и соодветна придружна документација.

Ова не значи дека програмата не постигнала резултати, туку дека не биле обезбедени доволни основи за нивна објективна оценка.

Наодот е особено значаен во контекст на случувањата во Србија. Ако државата вложува јавни средства за домашните компании да станат дел од производствените синџири, неопходно е да знае колку од нив навистина успеале да воспостават соработка, колку нови договори склучиле и дали ја зголемиле својата продуктивност и извоз.

Евтината работна сила повеќе не е доволна

Со години, земјите од Западен Балкан привлекуваа странски производители со комбинација од пониски трошоци за работна сила, даночни поволности и финансиски стимулации.

Но, конкурентноста заснована првенствено врз ниски трошоци има ограничен рок на траење.

Со растот на платите, промените во глобалната побарувачка и автоматизацијата на производството, предностите што некогаш ги имале земјите од регионот постепено се менуваат.

Особено ранливи се производствените активности што можат релативно лесно да се преселат во друга земја, без значителни последици за технолошките и развојните процеси на матичната компанија.

За Македонија тоа значи дека бројот на отворени работни места не смее да биде единствениот критериум за оценување на успешноста на една инвестиција.

Подеднакво важни се висината на платите, квалификациите на работниците, технолошкото ниво на производството, соработката со домашните претпријатија и способноста на инвестицијата да создава дополнителна економска активност.

Светската банка и Меѓународниот монетарен фонд во своите оценки за македонската економија ја нагласуваат потребата од повисока продуктивност, подобрување на човечкиот капитал и создавање поквалитетни и подобро платени работни места.

Без такви промени, државните субвенции можат да помогнат во привлекувањето инвеститор, но не можат да гарантираат дека тој ќе остане долгорочно.

Што се случува кога голем инвеститор ќе замине?

Затворањето на голема фабрика не ги погодува само нејзините вработени.

Последиците се чувствуваат кај локалните транспортни компании, добавувачите, трговците, услужните дејности и семејствата што зависат од приходите од фабриката.

Во помалите градови, каде што еден голем производител може да биде меѓу најзначајните работодавачи, ваквите одлуки имаат уште поголемо влијание.

Затоа Македонија треба да развива механизми за навремено препознавање на ризиците во индустриските сектори, преквалификација на работниците и поддршка на локалните економии што зависат од мал број големи работодавачи.

Паралелно, потребна е посилна поддршка за домашните производствени компании, особено за оние што имаат потенцијал да станат добавувачи на меѓународните компании.

Инвестициската политика треба да се оценува не само според тоа колку фабрики се отворени, туку и според тоа колку домашни компании напредувале благодарение на нивното присуство.

Македонија треба да гради економија што ќе опстои и без инвеститорот

Случувањата во Србија не се доказ дека Македонија ја очекува истото сценарио, но, тие јасно покажуваат дека странските инвестиции, колку и да се значајни, не претставуваат трајна гаранција за економска стабилност.

Државата има интерес да продолжи да привлекува странски капитал, но јавната поддршка мора да биде поврзана со мерливи долгорочни резултати: подобро платени работни места, развој на домашните добавувачи, технолошки напредок и поголема продуктивност.

Вистинскиот тест за успешноста на инвестициската политика не е само бројот на отворени фабрики, туку и тоа што останува во економијата кога ќе се променат плановите на инвеститорите.

Македонија не може да одлучува кога една мултинационална компанија ќе го пресели производството. Но може да одлучува дали со јавните пари ќе гради економија што зависи од секоја следна странска фабрика или економија во која домашните компании, знаењето и квалификуваните работници ќе останат и кога инвеститорот ќе замине.