Skip to content
Иновациите во Македонија достигнуваат 38,5 отсто од просекот на Европската Унија, покажува Европската иновациска табела за 2026 година. Земјата го одбележува Светскиот ден на науката на 36. место меѓу 40 европски држави, со голем јаз меѓу технолошкиот извоз и вложувањата во сопствени истражувања.
Денешниот 10 ноември има двоен научен повод. УНЕСКО го посветува Светскиот ден на науката за мир и развој на научната дипломатија. Во Брисел и онлајн, во 14 часот, почнуваат Европските денови на истражување и иновации, со дискусии за инвестициите, задржувањето таленти и претворањето на научните резултати во технологии и компании.
Податокот дека Македонија е на 40 отсто од европскиот просек се однесува на изданието за 2025 година. За денешната слика релевантно е поновото издание, објавено на 9 јули 2026 година. Индексот обединува 32 показатели за истражувањата, компаниите, финансирањето, кадрите и економските резултати. Тој не ја оценува вредноста на научниците, ниту значи дека македонската наука „вреди 38,5 проценти“.
Петте највисоки и петте најниски достапни поединечни показатели во македонскиот профил ја покажуваат нерамнотежата. Вредностите се споредбени индекси, при што просекот на ЕУ е 100, а не фактички удели во населението, извозот или буџетот.
| Група | Показател | Индекс |
|---|---|---|
| Највисоки | Удел на странски докторанди | 156,8 |
| Највисоки | Иновациски расходи надвор од истражување и развој | 138,6 |
| Највисоки | Извоз на средно и високотехнолошки производи | 92,6 |
| Највисоки | Преминување на научен и технолошки кадар меѓу работни места | 62,5 |
| Највисоки | Вработени ИКТ специјалисти | 53,8 |
| Најниски | Државна поддршка за деловно истражување и развој | 0,0 |
| Најниски | Пријави за дизајн | 1,7 |
| Најниски | Ризичен капитал | 2,1 |
| Најниски | Деловни расходи за истражување и развој | 4,1 |
| Најниски | Дигитални вештини над основното ниво | 7,8 |
Нулата кај државната поддршка е резултат од нормализирањето на податоците и не докажува дека нема никаква помош. Извештајот предупредува и дека високиот резултат кај иновациските расходи надвор од истражувањето се потпира на едно набљудување, со проценети вредности за следните години.
Технолошкиот извоз, сам по себе, не докажува дека производот или неговиот патент се развиени во домашна лабораторија. Токму затоа треба да се чита заедно со вложувањата и интелектуалната сопственост. Кај меѓународните патентни пријави преку системот PCT, македонскиот показател е 29,2.
Регионалната споредба покажува дека Македонија заостанува зад сите пет избрани држави. Во табелата се користат исклучиво резултатите за 2026 година, со истата основа, просекот на ЕУ еднаков на 100.
| Држава | Иновациски индекс |
|---|---|
| Словенија | 87,2 |
| Хрватска | 69,2 |
| Србија | 60,4 |
| Бугарија | 48,9 |
| Црна Гора | 44,7 |
| Македонија | 38,5 |
Финансирањето останува клучна слабост. Во извештајот за Македонија објавен на 4 ноември, Европската комисија наведува дека вложувањата во истражување и иновации во 2024 година изнесувале 0,38 отсто од БДП, а учеството на приватниот сектор во истражувањето било 0,10 отсто од БДП.
И буџетските податоци бараат дополнително разјаснување. МОН во февруари соопшти дека буџетот за наука за 2026 година изнесува 773 милиони денари. Европската комисија, пак, во ноемврискиот извештај наведува околу 11 милиони евра, со непроменета алокација во однос на 2025 година. Без усогласена програмска разработка не може да се утврди дали разликата произлегува од различен опфат на средствата.
Ниту една од овие суми сама по себе не покажува колку пари навистина стигнале до лабораториите. За тоа е потребно извршувањето по проекти и установи. Во проверените јавни извори не беше потврдена споредлива сума за научниот буџет за 2027 година.
Европското финансирање веќе носи конкретни резултати. Според Комисијата, од 1 септември 2025 до 1 септември 2026 година биле потпишани 21 грант со македонско учество, со нето-придонес од ЕУ за домашните учесници од 6,7 милиони евра. Тоа е износ за наведениот период, а не вкупната сума од почетокот на „Хоризонт Европа“.
За успешноста на пријавите, EURAXESS во профил објавен во септември 2025 година наведува 13,3 отсто и 58 обезбедени проекти до крајот на 2024 година. Овој историски пресек не треба да се претставува како актуелна стапка за 2026 година.
Меѓу конкретните примери е „Везилка“, проект координиран од УКИМ за воспоставување национална антена за вештачка интелигенција, поврзана со грчката „Фарос“. Европскиот придонес изнесува 3.112.720 евра, а вкупната вредност е 6.225.440 евра. Проектот треба да им помогне на компаниите и јавните институции да развиваат и применуваат решенија со вештачка интелигенција.
УКИМ го координира и ChatMED, проект за истражувачка соработка и примена на генеративна вештачка интелигенција во здравството. Неговиот вкупен европски грант изнесува 1.329.875 евра, од кои 449.625 евра се наменети за УКИМ. Разликата е важна: буџетот на целиот меѓународен проект не е ист со средствата за македонскиот партнер.
Овие примери покажуваат дека домашни тимови можат да обезбедат меѓународна поддршка. Поширокиот проблем е како таквите истражувања да создаваат трајни капацитети и економска примена. Европската комисија констатира дека националниот патоказ за трансфер на технологии сè уште не е изработен.
За заинтересираните институции има и непосредни можности. Повикот за докторски мрежи „Марија Склодовска-Кири“ е отворен до 24 ноември 2026 година во 17 часот и е наменет за меѓународни партнерства што организираат докторска обука. Повикот ERC Consolidator Grant 2027, за истражувачи што градат независни тимови, е отворен до 12 јануари 2027 година. За двата повика важат посебни услови за подобност и подготовка на предлозите.
