Skip to content
Луѓето што со години го одржуваат РЕК Битола можат да се вклучат и во изградбата на соларни централи на земјиштето на комбинатот. За Тони Поповски, потешкото прашање е што ќе работат откако ќе се постават панелите.
„Препорачливо е прво да имаме план за секое вработено лице“, вели Поповски, поранешен министер за животна средина и просторно планирање и еден од ретките експерти на тема зелена транзиција во неделното интервју за Рацин.мк.
Емисиите од производството веќе влегуваат во пресметките на европските купувачи на челик. Кај домаќинствата, вели Поповски, најизвесната заштеда се гледа во една бројка на сметката за струја, потрошените киловат-часови.
Каде ќе работат луѓето по јагленот?
Планот за секој вработен, објаснува Поповски, почнува од тоа што знае да работи човекот. Се гледа какво искуство стекнал во комбинатот и дали дел од тие вештини може да ги примени во новите постројки. Таков пристап, вели тој, веќе е испробан во земји од Европската Унија што поминале низ премин од јаглен.
Кај РЕК Битола се предвидуваат повеќе фотоволтаични централи што би се граделе во фази. „Промената доаѓа малку подоцна“, додава Поповски. Откако новите централи ќе почнат да произведуваат, за нивно одржување ќе требаат помалку луѓе отколку во термоелектраната. Затоа, смета тој, можностите за работа во регионот треба да се бараат додека трае преминот.
Во Пелагонија и во Кичевско, каде што е Осломеј, Поповски го издвојува земјоделството како дејност што веќе има место во локалната економија. Постојат програми за земјоделство и рурален развој. Прашањето е дали институциите што ги водат тие програми планираат заедно со оние што одлучуваат за иднината на електраните. Со усогласен план, вели Поповски, би можело да се скрати времето меѓу студиите и првите вложувања.
Струја и по зајдисонце
Во последните неколку години, вели Поповски, вложувањата во обновливи извори ја сменија структурата на домашниот електроенергетски систем. Тие веќе сочинуваат повеќе од половина од инсталираната моќност, а даваат нешто помалку од половина од струјата што ја произведува земјата.
Разликата се гледа секоја вечер. Соларните централи престануваат да произведуваат, а на домаќинствата и на стопанството и натаму им треба струја. Тогаш се користат други извори, меѓу нив и хидроцентралите, или се увезува електрична енергија. За да се искористи повеќе од дневното производство, дел од него треба да може да се складира.
Поповски го посочува батерискиот систем кај Пробиштип како „пробив“ за домашни услови. При планирањето на такви системи, додава тој, треба да се смета и со работниот век на батериите. За складирање во поголем обем се разгледуваат и постројки со подолг работен век.
Како „Чебрен“ би ја складирал енергијата?
„Тоа се брани со два резервоара или два базена“, објаснува Поповски. Резервоарите се на различна надморска височина. Кога има вишок струја од соларните или ветерните централи, таа се користи за да се испумпа вода од долниот во горниот резервоар.
Кога потрошувачката ќе порасне, водата се пушта надолу низ турбина. Така дел од енергијата што е произведена кога ја има во вишок може да се искористи подоцна. Тоа би била и улогата на „Чебрен“ доколку проектот се реализира како пумпно-акумулациска хидроцентрала.
Поповски потсетува дека во енергетската стратегија се разгледуваат повеќе сценарија, а според проекциите во неа, зеленото е економски најисплатливо. За да се искористи тој потенцијал, одлуките за производство и складирање треба да се носат заедно. За големите енергетски проекти, додава тој, се одлучува со поглед подалеку од мандатот на една влада.
Од индустријализацијата до европскиот пазар
На прашањето дали зелената транзиција може да се спореди со времето кога Македонија од аграрна економија преминувала кон индустрија, Поповски вели дека споредбата има смисла. Тогаш промената се одвивала во централизирана економија, а улогата на македонската индустрија била поврзана со производството во другите републики на федерацијата.
Денес, вели тој, најголем дел од македонскиот извоз оди во Европската Унија, а оттаму доаѓаат и многу од странските инвестиции. Преминот од моделот што долго се потпирал на фосилни горива и прекумерно користење на природните ресурси ќе го смени начинот на кој работат домашните фабрики. Колку брзо ќе мора да се приспособат веќе зависи и од правилата под кои купуваат нивните партнери.
Кој ја плаќа сметката за емисиите?
Европска компанија може да добие две понуди за челик со слична цена. Ако за производството на едниот челик се испуштени повеќе стакленички гасови, увозникот може да има поголем трошок за сертификати. И тој трошок влегува во пресметката кога одлучува од која фабрика ќе купи.
„Увозниците бираат со кого соработуваат“, вели Поповски. Обврската за сертификатите ја има увозникот во ЕУ, а за македонската фирма последицата е во тоа колку ќе биде конкурентна нејзината понуда. Механизмот опфаќа и други производи, меѓу кои електричната енергија и вештачките ѓубрива.
Финансиската фаза на европскиот механизам за јаглеродно гранично приспособување (CBAM) почна на 1 јануари 2026 година. Според Европската комисија, купувањето сертификати за увозот од 2026 ќе почне во февруари 2027 година.
За домашните извозници, додава Поповски, тоа е причина постепено да вложуваат во технологии што испуштаат помалку стакленички гасови. Таквата промена бара пари, но за дел од фирмите вложувањето може да се врати и преку задржување на купувачите.
Фабриките треба да знаат како ќе ги докажат емисиите
Законот за климатска акција, вели Поповски, „треба да ги пропише обрасците за известување за емисии“. Со тие правила фирмите треба да знаат како ќе се мерат емисиите и по која постапка ќе ги пријавуваат. За подзаконските акти, смета тој, потребни се јавна дискусија и усогласување со Енергетската заедница и со Европската комисија.
Посебно прашање е јаглеродниот надоместок. Ако за емисиите веќе е платена цена на јаглеродот во земјата во која е произведена стоката, увозникот може да побара платениот износ да се земе предвид при пресметката на неговата обврска во ЕУ. За тоа му треба доказ за плаќањето. Ова е важно, додава Поповски, за фирмите што веќе договараат извоз.
Кои мерки имаат пари во буџетот?
Дел од обврските што Македонија ги презела со меѓународните договори се внесени во националните политики и за нив се подготвуваат извештаи. Поповски вели дека следното прашање е колку од предвидените мерки добиле пари во буџетот и колку од нив се преточени во проекти што можат да почнат. Од тие проекти, додава тој, треба да произлезат и нови работни места.
„Нашите млади експерти во кои имаме вложено, за жал, заминуваат“, вели Поповски. Знаење и искуство има на универзитетите и во деловниот сектор. За да се искористат, потребно е институциите, стопанските комори и граѓанските организации да работат заедно, смета тој.
Можностите за вложување ги гледа и во управувањето со отпадот, повторната употреба на материјалите и заштитата на природата. Биолошката разновидност, посочува Поповски, е предност што Македонија недоволно ја зема предвид кога планира каков туризам може да развива.
Европската комисија во извештаите за 2025 и 2026 година бележи „ограничен напредок“ во Поглавјето 27, кое ги опфаќа животната средина и климатските промени. Поповски дел од напредокот го припишува на надлежното министерство и на другите институции. Во изминатата година, додава тој, се спроведувале и проекти со донаторска поддршка, меѓу кои и проекти од стратешко значење. Дел од нив сè уште се во тек.
Каде се гледа заштедата дома?
„Најевтината струја е таа што нема да ја потрошите“, вели Поповски. Цената може да се менува, а енергетски ефикасен дом за истото греење троши помалку струја. Таа заштеда се гледа во потрошените киловат-часови. Кога потрошувачката се намалува во повеќе домови и објекти, може да се намали и потребата од увоз.
Дел од сметката за загадениот воздух, според Поповски, се плаќа во здравството. Во Скопје, каде што со години се зборува за загадувањето, тој го отвора и прашањето колку чини лекувањето на болестите поврзани со него. „Со спроведување на зелената транзиција го намалуваме притисокот врз здравствениот систем, превенираме заболувања“, додава Поповски.
Поповски смета дека за односот кон енергијата и кон заедничкиот простор треба да се учи уште во основно образование. Оттаму почнуваат да се градат навиките што подоцна се гледаат и во тоа колку енергија се троши дома.
Колку чини одложената заштита од пожари и поплави?
По поплавите државата веќе плаќала за санација, потсетува Поповски. По шумските пожари трошокот се гледа и во изгубената дрвна маса, во оштетените подрачја во кои се планирал туризам и во ризикот за населените места. Во такви случаи, вели тој, штетата може да чини неколку пати повеќе од вложувањето во превенција.
„Треба и зелената инфраструктура соодветно да ја интегрираме во тој пакет на фискални проекции и економски програми“, вели Поповски. Кога се одлучува за пари за патишта и енергетски објекти, смета тој, треба да се пресмета и колку штета може да спречи едно вложување во заштита. По следната поплава, парите за санација ќе се бараат од истиот буџет.
