Skip to content
Речиси половина од македонските банки планираат да инвестираат во вештачка интелигенција, а технологијата веќе се користи за откривање сомнителни трансакции, процена на кредитен ризик и автоматизација на деловните процеси. Но, колку повеќе одлуки и услуги се потпираат врз алгоритми, толку поважно станува прашањето кој ја презема одговорноста кога системот ќе даде погрешна информација, ќе направи лоша процена или ќе го доведе клиентот во заблуда.
Анкетата на Народната банка, објавена во 2025 година и пренесена од „Блумберг Адрија“, покажува дека 46 проценти од македонските банки планираат во следните три години да инвестираат во вештачка интелигенција. Во меѓувреме, дел од банките веќе тестираат или применуваат вакви решенија во управувањето со ризици, корисничката поддршка и интерните процеси. Тоа значи дека прашањето веќе не е само дали ВИ ќе влезе во банкарството, туку под кои услови ќе се користи и каква заштита ќе имаат клиентите.
Од побрза услуга до процена на кредитниот ризик
Вештачката интелигенција во банкарството не е една технологија со една функција. Под истиот назив се опфаќаат различни системи – од алгоритми што препознаваат невообичаени трансакции до дигитални асистенти што одговараат на прашања, како и модели што анализираат големи количества податоци и помагаат во процената на ризиците.
Според одговорите што „Блумберг Адрија“ ги добила од Комерцијална банка, таа користи модели за откривање сомнителни трансакции, идентификација на аномалии во однесувањето на корисниците и процена на кредитниот ризик. Банката наведува и примена на алатки за обработка на документи, анализа на договори и автоматизација на интерните задачи.
Ваквите системи можат да им помогнат на банките побрзо да забележат можни измами, да обработуваат документација и да издвојат случаи што бараат дополнителна проверка. Но, важно е да се направи разлика меѓу алгоритам што му помага на вработениот да донесе одлука и систем што непосредно влијае врз тоа дали клиентот ќе добие кредит, под кои услови и со каква камата.
Јавните податоци за македонскиот банкарски сектор не даваат целосна слика за тоа колку банки користат ВИ во секоја од овие области, ниту дали некоја одлука се носи целосно автоматизирано. Затоа не може да се тврди дека алгоритмите веќе самостојно одлучуваат за кредитоспособноста на сите клиенти. Но, токму затоа е важно банките да објаснат каде ја применуваат технологијата и каква улога има човекот во конечната одлука.
Предраг од ПроКредит банка: ВИ што не ги измислува одговорите
Добар пример за разликата меѓу видовите вештачка интелигенција е дигиталниот асистент Предраг на ПроКредит банка, претставен во декември 2024 година.
Во објавеното интервју, банката објаснува дека асистентот го анализира прашањето на клиентот и го поврзува со соодветен одговор од организирана база на податоци. Според описот на банката, Предраг не користи генеративна ВИ, туку извлекува проверени информации што претходно се внесени во системот.
Оваа разлика е суштинска. Ако клиентот праша кои документи се потребни за одредена услуга, кои се условите за некој производ или како се спроведува банкарска постапка, асистентот може да му даде брз одговор врз основа на информациите што банката ги подготвила и ги одржува.
Таквиот пристап овозможува поголема контрола врз изворот на информациите. Одговорите не се создаваат слободно врз основа на широк опсег податоци, туку се ограничени на содржината што системот треба да ја препознае и да ја понуди. Тоа го намалува ризикот од произволно генерирани одговори, иако не ја исклучува можноста системот погрешно да го разбере прашањето или да понуди несоодветна информација.
ПроКредит банка објавила дека во првите три месеци Предраг услужил повеќе од 3.300 клиенти и одговорил на 29.000 пораки. Во истото интервју се наведува и стапка на точност од 98,35 проценти за разговорите во претходниот месец. Ова се податоци што ги објавила самата банка, а не резултати од независна проверка.
Сепак, дигитален асистент од овој тип не треба да се меша со генеративна ВИ што може да синтетизира информации од различни извори, да споредува сценарија и да формулира нови одговори. Првиот првенствено помага клиентот да дојде до информација што банката веќе ја утврдила; вториот има пошироки можности за анализа, но и поинакви ризици.
Генеративната ВИ може да анализира сценарија, но не може да ја гарантира иднината
Генеративната вештачка интелигенција отвора пошироки можности од автоматското одговарање на често поставувани прашања. Во банкарството, ваквите модели можат да помогнат во сумирање финансиски извештаи, споредување податоци, подготовка на анализи, откривање обрасци и поддршка при изработка на проекции.
Во комбинација со проверени финансиски податоци, соодветни статистички модели и јасно утврдени претпоставки, системите можат да помогнат во анализирањето на различни сценарија: како промена на каматните стапки би влијаела врз отплатата на кредитите, како движењето на трошоците би се одразило врз одредена компанија или како би можеле да се променат ризиците во кредитното портфолио.
Но, тука постои важна граница. Генеративната ВИ може да помогне во подготовката на анализа, но не може со сигурност да предвиди движење на каматите, инфлацијата, девизните курсеви или финансиските пазари. Резултатот зависи од квалитетот и актуелноста на податоците, начинот на кој е поставен моделот и претпоставките врз кои се заснова проекцијата.
Банката за меѓународни порамнувања предупредува дека генеративните модели можат да создадат уверливи, но неточни информации – познати како „халуцинации“. Кај финансиските услуги тоа е особено чувствително, бидејќи клиентот може да добие одговор што звучи стручно и сигурно, а сепак содржи погрешна бројка, неточна интерпретација или непроверено тврдење.
Затоа генеративната ВИ не треба да се третира како непогрешлив финансиски советник. Ако банката ја користи за персонализирани препораки или анализа што влијае врз клиентот, мора да има контрола врз податоците, проверка на резултатите и јасни правила за тоа кога одговорот треба да го провери стручно лице.
Кој одговара кога алгоритамот ќе погреши?
Ова е централното прашање за клиентите. Ако дигиталниот асистент даде погрешен одговор за банкарска услуга, ако алгоритамот погрешно го процени ризикот на клиентот или ако генеративен модел понуди неточна финансиска информација, одговорноста не смее да остане нејасна.
Самото користење технологија не ја ослободува банката од обврската да постапува законито, внимателно и транспарентно. Клиентот треба да знае кога комуницира со автоматизиран систем, дали одговорот е информативен или претставува индивидуална препорака, како може да побара човечка проверка и каде може да поднесе приговор.
Потребни се и јасни правила за обработка на личните и финансиските податоци. Колку повеќе информации му се достапни на системот, толку поважни стануваат контролата на пристапот, заштитата од злоупотреба и проверката дали податоците се користат само за дозволената цел.
Европската банкарска управа во своите анализи за употребата на генеративна ВИ во банките ги издвојува ризиците поврзани со објаснивоста на резултатите, квалитетот на податоците, приватноста, зависноста од надворешни технолошки провајдери и можноста за неточни одговори. Овие ризици не значат дека технологијата треба да се отфрли, туку дека нејзината примена мора да биде проследена со соодветно управување и надзор.
За клиентите, практичната заштита значи да можат да добијат објаснување за одлука што ги засега, да побараат проверка од овластен вработен и да не бидат принудени да прифатат автоматизиран одговор како конечен само затоа што го добиле преку дигитален канал.
Македонските банки пред следниот чекор
Планираните инвестиции во ВИ покажуваат дека македонскиот банкарски сектор се подготвува за поширока употреба на технологијата. Но, процентот на банки што планираат да инвестираат не е исто што и процентот на банки што веќе имаат воведено генеративна ВИ во кредитирањето или во советувањето на клиентите.
Затоа следниот чекор треба да биде поголема транспарентност. Банките треба јасно да соопштат кои системи ги користат, за какви задачи, дали нивните резултати ги проверува човек и како се постапува кога ќе се утврди грешка. Народната банка, од своја страна, има важна улога во следењето на ризиците за стабилноста на системот и во надзорот во рамките на своите законски надлежности.
ВИ може да донесе побрзи услуги, поефикасно откривање измами и подобра анализа на ризиците. Но, финансиската услуга не се сведува на брзината со која се добива одговор. Таа подразбира доверба, заштита на личните податоци и можност за објаснување и оспорување на одлуките.
Вистинскиот тест за македонските банки нема да биде само колку напредна технологија ќе воведат, туку дали ќе воспостават доволно силни правила за нејзината употреба. Кога алгоритамот ќе погреши, клиентот не смее да остане сам со грешката, а одговорноста не смее да се изгуби зад технологијата.
