Skip to content
Украина започна нов формат на регионална соработка – Карпатската интегративна иницијатива, која ги обединува сите карпатски држави, нивните региони и локални заедници за соработка на макро регионално ниво. Карпатскиот регион опфаќа територии на осум земји – Украина, Австрија, Полска, Романија, Словачка, Унгарија, Чешка и Србија. Во него живеат околу 126 милиони луѓе, а шест од осумте држави се членки на Европската Унија. Вкупниот БДП на регионот се проценува на околу 3,4 трилиони долари, што претставува приближно 15% од БДП на ЕУ.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Во гратчето Хута, во Ивано-Франковската област, се одржа првата пленарна седница на Карпатскиот самит. Заедно со претседателот на Украина Володимир Зеленски, на неа учествуваа претседателите на Србија Александар Вучиќ и на Романија Никушор Дан, премиерот на Полска Доналд Туск, претседателката на Сојузниот совет на Австрија Кристина Шварц-Фукс, првиот потпретседател на Сенатот на Чешка, Јиржи Драгош, државниот секретар во Министерството за надворешни и европски работи на Словачка Марек Ешток, како и претставник на Унгарија.
Оваа средба беше првиот политички форум во рамките на новиот формат, чија цел е да ги обедини државите, регионите и локалните заедници од Карпатскиот простор. Нејзината стратешка цел е создавање постојана политичка платформа на највисоко ниво за дијалог и координација, формулирање заедничка визија за развојот на Карпатите и вклучување на заедничките приоритети во националните и европските политики.
Карпатскиот регион има значителен економски, енергетски и транзитен потенцијал. Главни сектори на неговата економија се машинската индустрија, производството на опрема и електронски компоненти, ископувањето минерални суровини, хемиската индустрија и агроиндустрискиот комплекс. Регионот има развиени прекугранични трговски и енергетски врски, како и стратешки складишта за гас, меѓу кои и едни од најголемите во Европа.
Географски, Карпатите претставуваат природна врска меѓу Централна, Источна и Југоисточна Европа и потенцијална маршрута за проток на стоки и енергија од Јужен Кавказ и Азија преку Црното Море. Во исто време, регионот има значајно место во европската безбедност и отпорност кон руските закани.
И покрај тоа, досега не е воспоставена сеопфатна политика за развој на Карпатите, споредлива со макро регионалните стратегии за Алпскиот или Дунавскиот регион. Таквите стратегии создаваат механизми за координација, овозможуваат пристап до финансиски инструменти на ЕУ и придонесуваат за привлекување големи инвестиции. Токму затоа една од клучните задачи на Карпатската интегративна иницијатива е создавање основи за идната макро регионална стратегија на ЕУ за Карпатите — EUSCARP.
Форумот обедини речиси 1.400 учесници од 25 земји, меѓу кои претставници на државни институции, регионални администрации, органи на локалната самоуправа и бизнис-секторот. Повеќе од 800 учесници ги претставуваа централните влади, регионалните администрации и локалната самоуправа. Бизнис-секторот беше претставен од речиси 400 компании од сите осум земји на Карпатскиот регион.
Инвестициското портфолио на форумот опфаќа 95 проекти со вкупна вредност од над 42,5 милијарди евра. Тие ги опфаќаат енергетиката, индустријата и производството, иновативните технологии, транспортот и логистиката, инфраструктурата и недвижностите, агро прехранбениот сектор, здравството и производството на градежни материјали.
Посебна насока беше младинскиот форум, чии учесници ги претставуваа сите земји од Карпатскиот регион. Ова е важно имајќи го предвид долгорочниот карактер на иницијативата, која треба да создава не само инфраструктурни и економски врски, туку и човечки капитал и институционално партнерство.
Потенцијалната EUSCARP може да опфати седум клучни области: животна средина; енергетика и користење на ресурсите; инфраструктура и дигитализација; образование, наука и иновации; туризам и културно наследство; економски развој; прекугранична соработка.
Меѓу потенцијалните проекти се пошумувањето, мерките за заштита од поплави и борбата против ерозијата, производството и транспортот на „зелен“ водород, изградбата на мали хидроелектрани, биогасни комплекси и мали соларни и ветерни електрани. Меѓу инфраструктурните приоритети се разгледуваат автопатот Ивано-Франковск–Катовице, мрежи на станици за полнење електромобили, развој на оптички интернет и 5G, локални агрохабови, прекугранични туристички маршрути, како и заеднички системи за мониторинг на животната средина, демографските и економските процеси.
Се предвидува и развој на заеднички образовни и професионални програми за студентите и стручњаците од регионот. Во случај на создавање посебна макро регионална стратегија, тоа би можело да отвори дополнителни можности за привлекување европско финансирање за развој на карпатските територии.
Економскиот потенцијал на регионот е значителен. Според проценките, во наредните години економскиот раст на Карпатскиот макро регион би можел да биде двојно побрз од просечниот раст во ЕУ. Сепак, реализацијата на овој потенцијал ќе зависи од способноста на државите политичките договори да ги претворат во конкретни прекугранични проекти, да ја поедностават интеракцијата за бизнисот и да обезбедат стабилни механизми за финансирање.
Енергетиката и инфраструктурата како основа на регионалната отпорност
Безбедносната димензија на карпатската соработка добива особено значење имајќи ја предвид долгорочната конфронтација на Русија со европските држави. Развојот на транспортната, енергетската и индустриската инфраструктура треба истовремено да ја зголеми економската конкурентност и отпорноста на регионот.
Карпатите можат да ја зајакнат својата улога како енергетски снабдувач на Европа. Станува збор за користење на капацитетите за складирање гас, развој на обновливата енергетика, изградба на нови интерконектори и интеграција на енергетските системи на земјите од регионот. Меѓу предложените иницијативи е создавањето Карпатски кластер за ветерна енергија со капацитет од 1,5 GW.
Во таков модел, Карпатскиот регион постепено би можел да се трансформира од претежно транзитен простор во еден од снабдувачите на енергетски ресурси за ЕУ. Развојот на соларното и ветерното производство на електрична енергија, системите за складирање енергија, подземните складишта за гас и интерконекторите може истовремено да ја зајакне регионалната енергетска отпорност и да придонесе за натамошно намалување на зависноста на Европа од руските енергетски ресурси.
Не помалку важен е развојот на транспортната и логистичката мрежа. Војната во Украина покажа дека меѓусебно поврзаните патишта, железници и пристаништа на соседните држави можат да обезбедат функционирање на трговијата дури и во услови на сериозни безбедносни ризици. Следниот чекор треба да биде претворањето на оваа ситуациска отпорност во траен регионален капацитет.
За таа цел се потребни модернизација на патиштата и железниците, зголемување на капацитетот на транспортните коридори, создавање логистички хабови и терминали, како и развој на центри за преработка и складирање на товар. Посебно значење има воената мобилност, која може да ја зголеми одбранбената способност на регионот и брзината на движење на силите и критичните ресурси.
Регионалното ниво и улогата на локалните заедници
Важна карактеристика на Карпатската иницијатива е вклучувањето на регионите и локалните заедници. На самитот присуствуваа околу 170 претставници на карпатските региони. Планинските подрачја на различни држави се соочуваат со слични проблеми — недоволна транспортна достапност, демографски предизвици, еколошки ризици и ограничени можности за економски развој.
Овие прашања не можат ефикасно да се решаваат исклучиво на ниво на националните престолнини. Токму затоа прекуграничната соработка меѓу регионите и локалните заедници треба да стане еден од практичните механизми за спроведување на Карпатската интегративна иницијатива.
Клучна задача на државите од регионот треба да биде создавањето услови за формирање вистински интегриран економски простор. Тоа подразбира развој на заедничка транспортна и енергетска инфраструктура, олеснување на прекуграничните економски активности и зголемување на меѓусебната доверба. Компаниите од една земја треба да имаат можност полесно да работат, инвестираат и склучуваат договори во другите држави од регионот.
Европската комисија, исто така, го разгледува Карпатскиот простор како важен елемент на идната европска интеграција. Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен во видео обраќање го истакна посебното место на Карпатскиот регион во Европа и неговиот потенцијал, особено во контекст на европската иднина на земјите кандидати. Таа, исто така, го нагласи значењето на учеството на бизнисот и младите во создавањето на заедничката иднина на регионот.
Карпатите како поврзувачка алка на Европа
Карпатскиот регион природно ги поврзува трите други европски макрорегиони — Балтичкиот, Алпскиот и Дунавскиот. Токму тука се вкрстуваат клучните трговски, енергетски и транспортни маршрути на источниот дел од Европа, а преку јужниот правец регионот има пристап до поширокиот простор на Јужна Европа и Црното Море.
Карпатите добиваат и сè поголемо значење како центар на одбранбеното производство и сродните индустрии. Развојот на производствената кооперација, критичната инфраструктура, одбранбената индустрија, енергетиката и транспортните мрежи може да создаде дополнителни можности за економска интеграција на државите од регионот.
Во овој контекст, Карпатската интегративна иницијатива има потенцијал да стане не само платформа за политички дијалог, туку и механизам за практична економска интеграција. Нејзиниот успех ќе зависи од преминот од политички декларации кон реализација на конкретни прекугранични проекти, создавање заеднички инфраструктурни мрежи и привлекување приватен капитал.
За Украина и Србија, учеството во овој процес има и европска димензија. Колку повеќе регионите, локалните заедници и бизнисите од двете земји соработуваат со европските партнери, толку повеќе нивната економска и институционална интеграција ќе се одвива на практично ниво.
На долг рок, Карпатите можат да станат еден од клучните простори за економска, енергетска, транспортна и безбедносна соработка во Централна и Источна Европа. Главниот резултат на оваа соработка треба да бидат не само нови политички механизми, туку и конкретни инвестиции, инфраструктурни проекти, производствена кооперација, економски раст и создавање работни места.
*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина
