„Хрватска и Србија се две различни верзии на истата несреќа“: Рајко Грлиќ за Балканот, демократијата и иднината на филмот

Еден од најзначајните филмски режисери од просторот на поранешна Југославија, Рајко Грлиќ, во обемно интервју за белградско „Време“, по повод објавувањето на книгата „Јеси ли снимио ово?“, што ја напиша заедно со режисерот Горан Марковиќ, нуди многу повеќе од разговор за филмот. Тој зборува за состојбите во општеството, за политиката, културата, младите, демократијата и за опасностите што ги носи новото време.

Во центарот на неговата анализа е оценката дека Хрватска и Србија денес се „две различни верзии на истата несреќа“.

Според Грлиќ, двете држави живеат различни политички реалности, но страдаат од слични болести – партизација на институциите, слабеење на демократијата и одлив на младите луѓе. Разликата, вели тој, е што кризата во Србија е многу повидлива, додека во Хрватска е „подобро спакувана“.

„Кај вас е сурово, ‘хард-порно’. Кај нас е ‘софт-софт-порно’. Не се гледа сè однадвор, но кога живееш внатре ја чувствуваш истата несреќа“, оценува режисерот.

Студентите ја вратија надежта

Грлиќ со симпатии зборува за студентските протести во Србија, оценувајќи дека младите успеале да создадат нов политички јазик кој не е оптоварен со дневната политика.

Тој признава дека во тие протести видел надеж дека младите ќе успеат да ја променат својата земја, но истовремено стравува дека промените на Балканот премногу често завршуваат полошо отколку што започнале.

Во исто време предупредува дека и Хрватска се соочува со драматичен одлив на младите, кои наместо протест – избираат заминување во странство.

Вештачката интелигенција може да ја избрише душата на филмот

Како долгогодишен професор по филмска режија во САД, Грлиќ особено е загрижен поради брзиот развој на вештачката интелигенција.

Тој предупредува дека големите филмски студија веќе се приближуваат до можноста играни филмови да се создаваат речиси без човечки авторски придонес. Според него, тоа отвора опасност од масовна продукција без оригинална креативност и од потценување на улогата на сценаристите.

Америка се менува под Трамп

Грлиќ, кој со децении живее и работи меѓу Хрватска и Соединетите Американски Држави, остро ја критикува политиката на американскиот претседател Доналд Трамп.

Според него, американските универзитети, науката и културата долго време биле двигател на развојот на земјата, а денес се изложени на сериозни финансиски и политички притисоци.

И покрај тоа, смета дека американското општество покажува отпор и дека граѓаните сè погласно реагираат на политиките со кои не се согласуваат.

Балканот сè уште не ги раскажал сите свои приказни

Грлиќ жали што кинематографијата на поранешна Југославија никогаш не снимила голем филм за Голи Оток, оценувајќи дека темата останува недоволно истражена и уметнички обработена.

Тој смета дека неговата генерација е последната која има непосредно сеќавање и личен допир со тој дел од историјата, поради што постои опасност тие приказни постепено да исчезнат од колективната меморија.

Уредниците се речиси исчезнат вид

Покрај филмот, Грлиќ зборува и за литературата, нагласувајќи дека на просторот на поранешна Југославија денес недостигаат силни книжевни уредници.

Тој смета дека добриот уредник е подеднакво важен како и добриот автор, бидејќи токму преку критичкиот однос кон текстот се создаваат трајни книжевни дела. Истото, според него, важи и за филмот, каде што најдобрите проекти се раѓаат низ долг процес на доработка, а не преку брза продукција.

Разговор што оди многу подалеку од филмот

Иако повод за интервјуто е новата книга на Рајко Грлиќ и Горан Марковиќ, разговорот прераснува во дијагноза на состојбите во регионот.

Неговите размислувања се истовремено критика на политичките елити, предупредување за кризата на демократијата и апел да не се изгуби вербата во културата како простор за слободно размислување.

Можеби токму затоа реченицата што најсилно одекнува од интервјуто не зборува за филмот, туку за општеството:

„Хрватска и Србија се две различни верзии на истата несреќа.“