Од Требениште до Стоби: Археолошките богатства откриени во Македонија во три држави

Златни маски, сребрени садови, накит, оружје и антички монети од локалитети на територијата на денешна Северна Македонија денес можат да се најдат во музејски збирки во Белград и Софија. Највпечатлив пример е Требениште – една некропола чии наоди денес се распоредени во најмалку три македонски и соседни музејски центри.

Понекогаш археолошката историја на една земја не се чита само во нејзините музеи.

Треба да се патува до Белград. До Софија. Да се отвораат старите каталози, археолошките публикации и музејските инвентари. И тогаш се појавува една поинаква слика на македонското археолошко наследство – не како една целина зад стаклените витрини на музеите во Скопје, Охрид, Битола или Штип, туку како наследство чии делови со децении се наоѓаат во различни држави.

Најпознатата приказна е онаа за Требениште.

Но не е единствената.

Во музеите во соседството се наоѓаат предмети и збирки поврзани со Требениште, Радолишта, Стоби, Охрид, Прилеп и други локалитети. Дел од нив стигнале таму преку археолошки ископувања организирани во времето кога Македонија била под различни државни администрации. Други биле пренесени како дел од научни експедиции, музејски фондови или приватни колекции.

Затоа приказната не може едноставно да се сведе на реченицата „соседите го однеле македонското богатство“.

Историјата е посложена.

Но факт е дека делови од археолошкото наследство откриено на територијата на денешна Северна Македонија денес се чуваат надвор од земјата.

Требениште – некрополата што заврши во три држави

На 20 мај 1918 година, во близина на селото Требениште, недалеку од Охрид, бугарски војници кои работеле на патот меѓу Охрид и Кичево случајно наишле на гробови.

Она што го откриле било спектакуларно: златни маски, златни предмети, сребрени и бронзени садови, накит, оружје и опрема за воини.

Археолозите подоцна ја датирале некрополата во крајот на VI век пред нашата ера.

Бугарската страна испратила археологот Карел Шкорпил, кој во јули 1918 година извршил истражувања и открил уште два гроба. Наодите од првите седум гробови денес се чуваат во Националниот археолошки институт со музеј при Бугарската академија на науките во Софија.

Тоа значи дека еден од највредните археолошки комплекси откриени на територијата на денешна Северна Македонија има значаен дел од својата материјална историја токму во Софија.

Во музејските витрини таму се наоѓале и се наоѓаат предмети кои денес се меѓу најпрепознатливите симболи на Требениште.

Еден од нив е бронзениот шлем од гроб V, украсен со златна лента и сребрени елементи. Друг е прочуениот бронзен кратер од гроб I – врвно дело на античката тореутика, украсено со фигури на Горгони и други декоративни елементи.

Во 2023 година, токму во Софија беше организирана голема изложба посветена на 105-годишнината од откривањето на Требениште.

На едно место беа собрани повеќе од 600 предмети од некрополата. Но нивното собирање на едно место било можно само затоа што предметите денес се наоѓаат во различни институции. Изложбата ја организирале археолошките музеи од Софија и Скопје, Народниот музеј на Србија и Институтот и музеј – Охрид.

Токму тука е најсилната симболика на Требениште: една некропола, но музејски предмети во повеќе држави.

Белград – уште еден голем дел од приказната

Ако од Софија тргнеме кон север, приказната продолжува во Белград.

Народниот музеј на Србија во својата грчко-хеленистичка збирка експлицитно ги наведува Требениште, Радолишта и Стоби меѓу археолошките локалитети чии истражувања придонеле за создавањето на збирката.

Таму се чуваат и предмети од богатите гробови во Требениште: златни маски, златни сандали, воена опрема, накит и бронзени и стаклени садови.

Меѓу познатите предмети е и коринтскиот кратер од Требениште, со претстава на коњаник, кој музејот го опишува како особено значаен пример на античката уметност.

Но како стигнале таму?

Одговорот повторно води кон историјата на археолошките истражувања.

Во периодот од 1930 до 1933 година, археологот Никола Вулиќ вршел ископувања на Требениште. Според документацијата на Археолошкиот музеј во Скопје, тој во периодот 1930–1939 година, заедно со Модраг Кокиќ, работел на некрополата, а наодите од овие истражувања денес се поврзуваат со фондовите на Народниот музеј во Белград.

На изложбата „Требениште – 105 години“ во Софија, српската страна презентирала наоди од шест гробови откриени за време на ископувањата на Вулиќ во 1930-тите.

Така, приказната станува уште поинтересна.

Првите седум гробови – Софија.

Шест гробови од подоцнежните ископувања – Белград.

Подоцнежните истражувања – Скопје и Охрид.

А сите потекнуваат од истата некропола.

Стоби – археолошки локалитет што Белград го истражувал со децении

Требениште е највпечатливиот пример, но не е единствениот.

Друг голем локалитет е Стоби.

Во Народниот музеј во Белград се наведува дека систематските археолошки ископувања на Стоби започнале во 1924 година и продолжиле во различен интензитет до 1941 година.

Тоа не е незначаен податок.

Стоби е еден од најзначајните антички градови на територијата на денешна Северна Македонија. Во текот на децении археолошки истражувања од неговата почва излегувале монети, керамика, метални предмети, скулптури, архитектонски елементи, натписи и предмети од секојдневниот живот.

Дел од истражувачката документација и музејските фондови од тие рани кампањи се врзани со Белград.

Самата археолошка историја на Народниот музеј покажува колку голем бил ангажманот: ископувањата во Стоби биле еден од најголемите истражувачки потфати на музејот во тој период.

Денес, во официјалната грчко-хеленистичка збирка на Народниот музеј во Белград, покрај Требениште и Радолишта, е наведено и Стоби.

И Радолишта е дел од приказната

На само неколку километри од Струга се наоѓа археолошкиот локалитет Радолишта, познат по богатата античка некропола.

И неговите наоди се појавуваат во збирките на Народниот музеј во Белград.

Српскиот музеј во својата официјална документација ги наведува Требениште, Радолишта и Стоби како локалитети чии археолошки истражувања придонеле за формирањето на неговата грчко-хеленистичка збирка.

Тоа е важен податок затоа што покажува дека не станува збор само за една случајна „златна маска“ или еден изолиран предмет.

Станува збор за поширока археолошка врска меѓу музејските фондови во Белград и локалитетите во Македонија.

Белград има и македонски монети

Приказната оди и во друг правец – нумизматиката.

Во научните публикации поврзани со белградските збирки се наведуваат и монети чие потекло е поврзано со античка Македонија.

Во збирката на Белградскиот градски музеј, на пример, се наведуваат два примерока од областа на античка Македонија – еден поврзан со Охрид и еден со Прилеп.

Тоа се можеби мали предмети во споредба со златните маски од Требениште.

Но археолошки гледано, тие се важни.

Монетата е еден од најдобрите трагачи на античките економски и политички врски. А кога на неа има и податок за местото каде што е пронајдена, таа станува дел од историјата на конкретниот локалитет.

Не е секој „македонски“ предмет во странски музеј – македонски предмет

Тука треба да се направи важна разлика.

Во европските и балканските музејски каталози често се користи терминот „Macedonia“.

Но тој не секогаш означува територија на денешна Северна Македонија.

Историскиот географски поим Македонија опфаќал многу поширок простор, а современите државни граници се многу понови.

Затоа не може секој предмет во музеј во Софија, Белград или Солун означен како „од Македонија“ автоматски да се прогласи за предмет пронајден во денешна Северна Македонија.

Ова е особено важно кога се зборува за грчките музеи.

На пример, Националниот археолошки музеј во Атина има голем број предмети од поширокиот регион Македонија, но нивната официјална документација ги опфаќа и локалитетите на територијата на денешна Грција.

Затоа, ако критериумот е строг – предмети со документирано наоѓалиште на територијата на денешна Северна Македонија – најјасно документирани примери во соседството се оние во Белград и Софија.

А што останало во Скопје и Охрид?

Интересно е што денес ова наследство не е целосно „исчезнато“ од Македонија.

Напротив.

Археолошкиот музеј во Скопје поседува огромен фонд од археолошки истражувања на локалитети низ земјата. Во неговите збирки се застапени материјали од праисторијата, антиката, средниот век и нумизматиката.

Од класичниот период музејот посебно ги издвојува наодите од Исар-Марвинци, Зданец, Демир Капија, Беранци и Охрид.

Од Требениште, пак, се наведуваат златни маски, накит, оружје, садови и други предмети, додека значаен дел од наодите од Горно Порта кај Охрид се наоѓаат во музејските институции во Скопје и Охрид.

Ова е важниот контекст: не постои една единствена „збирка Требениште“.

Постои наследство поделено меѓу повеќе институции.

Како едно богатство станува „туѓо“?

Од денешна перспектива, лесно е сите овие приказни да се гледаат низ една едноставна матрица: некој дошол, ископал и однел.

Но историјата на археологијата во Македонија во XX век е многу посложена.

Во различни периоди територијата била под различна политичка и административна власт. Археолошките ископувања ги организирале институции од различни држави. Археолозите често работеле во услови во кои денешните концепти за националното културно наследство, музејските права и меѓународната заштита сè уште не постоеле во денешната форма.

Затоа прашањето „чиј е предметот?“ не секогаш има едноставен одговор.

Едно е, сепак, неспорно: местото каде што предметот е пронајден е дел од неговиот идентитет.

Ако златната маска е извадена од гроб во Требениште, тогаш Требениште е нејзиниот археолошки контекст – без оглед во кој музеј денес се наоѓа.

Одличен пример за соработка наместо спор

Токму затоа изложбата за 105-годишнината на Требениште е толку значајна.

Наместо трите држави да ја раскажуваат приказната секоја одделно, предметите од Софија, Белград, Скопје и Охрид беа обединети во една изложбена приказна.

Научниците од трите земји заеднички го истражувале локалитетот и неговите наоди.

Во каталогот се анализирани златните маски, накитот, бронзените садови, оружјето, килибарот, керамиката, трговските врски и прашањата поврзани со културната припадност на населението кое ја користело некрополата.

Тоа е можеби најдобриот начин да се гледа на ваквото наследство денес.

Не како на предмети што треба да се користат за нови национални спорови, туку како на делови од една археолошка приказна кои со децении биле раздвоени меѓу различни музеи.

Мала мапа на расфрланото наследство

СОФИЈА – Национален археолошки институт со музеј при БАН

Најважниот фонд од првите истражувања на Требениште. Предмети од првите седум гробови, меѓу кои златни и сребрени предмети, бронзени садови, оружје и шлемови. Дел од овие предмети биле прикажани на големата изложба „Требениште – 105 години“.

БЕЛГРАД – Народен музеј на Србија

Предмети од Требениште, вклучително златни маски, накит, оружје и садови, како и материјали поврзани со археолошките истражувања на Требениште, Радолишта и Стоби.

БЕЛГРАД – Градски музеј

Во нумизматичките збирки се документирани примероци со наоѓалишта поврзани со Охрид и Прилеп.

СКОПЈЕ – Археолошки музеј на Република Северна Македонија

Голем дел од материјалот од систематските истражувања на локалитетите во земјата, вклучително Требениште и други значајни антички центри.

ОХРИД – Институт и музеј

Материјали од охридскиот регион и од подоцнежните истражувања на Требениште и Горно Порта.

И денес, сто години подоцна, Требениште повторно ги спојува

Иронијата на историјата е што она што било разделено во текот на еден век, денес повторно може да се спои – барем научно и музејски.

Златната маска може да биде во Софија.

Сребрениот сад во Белград.

Друг предмет во Охрид.

Следниот во Скопје.

Но сите тие можат да се читаат како делови од една иста археолошка целина.

И токму затоа приказната за македонското археолошко наследство во музеите на соседството не е само приказна за тоа каде се наоѓаат предметите.

Таа е приказна за тоа како се менувале границите, државите, институциите и научните школи – додека археолошките предмети останувале исти.

Тие не знаат за денешните граници.

Но знаат од каде потекнуваат.

А кога станува збор за Требениште, одговорот е запишан во секој музејски каталог: некрополата е кај Охрид, на територијата на денешна Северна Македонија.

Од таму почнува приказната.

Во Софија, Белград, Скопје и Охрид таа само продолжува.