Skip to content
Додека во Словенија ЈНА војуваше десет дена, а во Хрватска се отвораа крвави фронтови, Македонија го направи она што во распадот на Југославија изгледаше речиси невозможно – ја изведе ЈНА од својата територија без војна. Иако централна фигура околу ова прашање во тој период беше претседателот Киро Глигоров, зад повлекувањето на ЈНА не стоеше само еден човек или еден договор, туку комбинација од внимателна политика, специфичните македонски околности и фактот дека Белград веќе немаше ниту доволно интерес, ниту капацитет за отворање нов фронт на југот.
Во Словенија „десетдневна војна“. Во Хрватска започнаа крвави борби што веќе зафатија голем дел од земјата. Босна и Херцеговина беше пред самиот почеток на една од најкрвавите војни во Европа по Втората светска војна.
А Македонија?
Од неа Југословенската народна армија (ЈНА) се повлече без големи борби, без разурнати градови и без илјадници жртви.
Токму затоа прашањето зошто ЈНА ја напушти Македонија без војна е едно од најинтересните прашања во историјата на распадот на СФРЈ и од современата историја на Република Македонија.
Мирното раздружување беше резултат на повеќе фактори што се совпаднаа во исклучително чувствителен момент.
Глигоров не брзаше кон целосен раскин
Кон крајот на 1990 и почетокот на 1991 година, политичката атмосфера во тогашната Социјалистичка Република Македонија беше исполнета со неизвесност.
По првите повеќепартиски избори, во јануари 1991 година за претседател беше избран Киро Глигоров, искусен политичар и економист со долгогодишно искуство во југословенскиот политички систем.
Позицијата на Македонија во федерацијата беше исклучително ранлива. Земјата беше економски зависна од федералниот систем, од увозот на храна, енергенси и суровини, а распадот на заедничката држава се закануваше со сериозни економски и безбедносни последици.
Затоа Глигоров во првата фаза не се залагаше за нагло и безусловно напуштање на Југославија.
Напротив, неговата почетна стратегија беше да се зачува некаков облик на заедничка држава, пред сè поради економските и безбедносните интереси на Македонија.
Во средината на 1991 година, заедно со претседателот на Босна и Херцеговина, Алија Изетбеговиќ, Глигоров предложи модел за трансформација на Југославија во лабава заедница на суверени држави.
Предлогот, познат како иницијатива Глигоров–Изетбеговиќ, не успеа.
Словенија и Хрватска веќе се движеа кон независност, додека Белград, предводен од Слободан Милошевиќ, се залагаше за поцентрализирана држава.
На 25 јуни 1991 година Словенија и Хрватска прогласија независност. Наскоро следуваа вооружени конфликти.
Тоа беше моментот кога Македонија сфати дека повеќе нема простор за враќање назад.
Референдумот како внимателно конструиран излез
Македонија на 8 септември 1991 година одржа референдум за суверена и независна држава.
Но прашањето не беше едноставно: „Дали сте за независност?“
Граѓаните беа прашани дали се за „суверена и независна држава Македонија, со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија“.
Токму додатокот за можен иден сојуз беше важен политички сигнал.
Македонија се изјаснуваше за независност, но оставаше отворена врата за идно регионално поврзување.
На референдумот излегоа 72,16 отсто од граѓаните со право на глас, а 95,09 отсто од оние што гласаа се изјаснија позитивно.
На 17 ноември 1991 година Собранието го усвои Уставот на Република Македонија, со што беше поставена уставно-правната основа на новата независна држава.
Но Македонија во тој момент сè уште беше полна со вооружените сили ЈНА.
Тенковите беа тука – но не тргнаа кон Скопје
ЈНА имаше значително воено присуство во Македонија, со касарни, складишта, полигони и друга инфраструктура.
Новата држава затоа се соочуваше со едно егзистенцијално прашање: Ќе ја спречи ли ЈНА македонската независност со сила?
Тоа прашање не беше без основа.
Во Хрватска армијата веќе беше директно вклучена во вооружен конфликт, а во Словенија само неколку месеци претходно ЈНА употреби сила.
Но во Македонија не се случи ништо слично.
И токму тука се наоѓа еден од клучевите на приказната.
Зошто Белград немаше интерес за нова војна?
Првиот фактор беше отсуството на голем српски територијален проблем во Македонија споредлив со оној во Хрватска и Босна и Херцеговина.
Во Македонија не постоеше вооружено српско движење што бараше отцепување на територии или нивно приклучување кон Србија.
Вториот фактор беше отсуството на директен голем територијален спор меѓу Белград и Скопје.
Третиот беше можеби најважен: ЈНА веќе беше воено преоптоварена.
Во Хрватска војната веќе трошеше огромни човечки, материјални и логистички ресурси, додека Босна и Херцеговина се движеше кон нова катастрофа.
Отворањето нов фронт во Македонија значеше дополнително растегнување на армијата во момент кога самата федерална држава веќе се распаѓаше.
Скопје избра политика на „непровоцирање“
Но мирот не беше само последица на тоа што Белград немаше интерес да војува.
Важен фактор беше и политиката на македонското раководство.
Скопје избегнуваше директна конфронтација со ЈНА.
Немаше вооружени напади врз касарните, немаше нивна блокада со цел да се принуди армијата на капитулација, ниту пак организирано преземање на воените објекти со сила.
Наместо тоа, Македонија избра преговори.
Тоа беше ризична политика, бидејќи ЈНА сè уште располагаше со огромна воена сила на македонска територија.
Но целта беше јасна: да се избегне секој инцидент што би можел да прерасне во вооружен конфликт.
Договорот Глигоров–Аџиќ: развод без војна
Клучниот момент дојде на 21 февруари 1992 година.
Тогаш во Скопје беше склучен договор меѓу претседателот Киро Глигоров и генерал Благоје Аџиќ за дислокација на ЈНА од територијата на Република Македонија. Според договорот, повлекувањето требало да заврши до 15 април.
Тоа беше практично договор за мирен развод.
Македонската страна сакаше ЈНА да замине без конфликт, но во исто време се обидуваше да обезбеди дел од воената опрема да остане во државата.
ЈНА, пак, инсистираше на тоа дека воената имотна маса ѝ припаѓа на федералната армија.
Тука настанаа најтешките преговори.
Прашањето не беше само кога ќе замине ЈНА, туку што ќе остави зад себе.
Македонија остана речиси без воена опрема
Повлекувањето на ЈНА имаше и своја висока цена за новата држава.
Истражувањата за процесот укажуваат дека ЈНА во голема мера ја повлекла опремата, оставајќи ја новата држава без соодветна воена сила.
Според официјалните белешки од тоа време, од Македонија била однесена опрема вредна неколку милијарди долари.
Околу 1.350 борбени возила биле преместени, вклучувајќи тенкови и оклопни транспортери.
Однесени биле над 2.400 артилериски оружја, хаубици и топови.
Од аеродромот полетале 35 борбени и авиони за обука, како и пет хеликоптери.
284 противвоздушни ракетни системи биле демонтирани и однесени.
Демонтирани биле стратешки радари, тешка инженерска машинерија, па дури и основна опрема на интендатурата.
Однесени биле над 109.000 парчиња разно пешадиско оружје и стотици илјади мини и експлозиви.
На новата млада држава ѝ остана само лесно ловно оружје, дел од опремата од територијалната одбрана и скромно полициско вооружување, што во суштина ја оставило целосно без сериозна воена моќ.
Токму затоа мирното повлекување беше истовремено и големо олеснување и сериозен безбедносен ризик.
Но, за Македонија, приоритетот беше поинаков: подобро ЈНА да замине со оружјето отколку да остане со оружјето.
Тоа беше суштината на политиката што Скопје ја водеше.
Последниот војник замина на 26 март
Процесот на повлекување започна во раната пролет на 1992 година.
Касарните се празнеа постепено, воената техника се транспортираше кон север, а македонските безбедносни сили го следеа процесот.
И покрај тензиите, не дојде до вооружен конфликт.
Повлекувањето заврши на 26 март 1992 година, речиси три недели пред договорениот краен рок. Историските анализи го потврдуваат овој датум како завршеток на повлекувањето на ЈНА од Македонија.
Со тоа Македонија ја презеде целосната контрола врз својата територија без да испука куршум во конфликт со ЈНА.
Неколку месеци подоцна, Босна и Херцеговина ќе влезе во војна.
Зошто Македонија успеа, а Хрватска и Босна не?
Одговорот лежи во комбинацијата на фактори.
Во Хрватска постоеше голем и вооружен територијален конфликт меѓу хрватските власти и српските сили, со директна поддршка од Белград и ЈНА.
Во Босна и Херцеговина демографската и политичката структура беше уште покомплексна, а конфликтот околу територијата и идното државно уредување брзо прерасна во војна.
Во Македонија таков внатрешен српско-македонски територијален конфликт не постоеше.
Но тоа не значи дека Македонија едноставно имала „среќа“.
Скопје водеше внимателна политика во момент кога секоја погрешна проценка можеше да биде фатална.
Мирот не беше случајност
Зе некои мирното повлекување на ЈНА од Македонија изгледа како историска случајност.
Но кога ќе се соберат сите фактори, сликата е поинаква.
Киро Глигоров не брзаше кон директна конфронтација со Белград. Македонското раководство избегнуваше провокации и се обиде да ја зачува можноста за договор.
Во исто време, Белград имаше многу поголеми стратешки интереси на други места, а ЈНА веќе беше ангажирана во Хрватска и пред нова голема војна во Босна.
И конечно, Македонија не претставуваше ист тип на територијален и етнички проблем каков што претставуваа Хрватска и Босна и Херцеговина.
Затоа мирот не беше производ на еден потпис.
Беше производ на политика, околности и проценка дека цената на војната би била многу поголема од користа од неа.
На 26 март 1992 година, последните единици на ЈНА ја напуштија Македонија.
На други места во поранешна Југославија тенковите продолжуваа да се движат кон фронтовите.
Во Македонија, тие се движеа во спротивна насока.
И можеби токму тоа е најважната лекција од македонското осамостојување: во време кога Југославија се распаѓаше со оружје, Македонија успеа да ја затвори својата врата кон федерацијата со преговори.
Не затоа што опасноста не постоеше, туку затоа што македонското раководство процени дека најважната битка е онаа што не смее да започне.
З. Б.
