Skip to content
Снег до колена, санки по маалските улици, замрзнати утра и снежна покривка што останува со денови. За многумина кои растеле во Македонија пред две, три или четири децении, ваквата слика е составен дел од сеќавањето на зимата. Денес, особено во градовите, првиот снег често е настан што се фотографира затоа што не се знае дали ќе остане до следното утро.
Дали зимите навистина се променија или сеќавањето од детството ги прави постудени и поснежни отколку што биле?
Официјалните климатски податоци даваат прилично јасен одговор: не нè лаже сеќавањето. Македонија станува потопла, студените денови се намалуваат, а снегот и снежната покривка во голем дел од земјата траат пократко. И тоа не е резултат на една или две необични зими, туку тренд што се гледа низ повеќе децении.
До 28 дена помалку со снежна покривка
Еден од највпечатливите показатели се наоѓа во Четвртиот национален план за климатски промени, изработен врз основа на долгорочни метеоролошки мерења.
Кога периодите 1971–2000, 1981–2010 и 1991–2020 се споредуваат со климатскиот просек од 1961 до 1990 година, се забележува намалување на годишниот број денови со снежна покривка.
Најголемото намалување е во најновиот триесетгодишен период, 1991–2020: зависно од мерната станица, снег на земјата има од три до 12 дена помалку годишно отколку во референтниот период.
Уште поизразена е сликата ако се погледне деценијата 2011–2020. На одделни мерни места намалувањето на бројот на денови со снежна покривка достигнува дури 28 дена годишно во споредба со просекот од 1961–1990.
Промената не е ограничена на еден град или еден дел од земјата. Податоците ги опфаќаат Битола, Прилеп, Штип, Демир Капија, Гевгелија, Струмица, Берово, Крива Паланка, Охрид и Лазарополе.
Во споредбата на триесетгодишните периоди, Битола во 1991–2020 има приближно девет дена помалку снежна покривка годишно од просекот 1961–1990, Берово околу 12, Прилеп околу осум, Крива Паланка околу седум, а Лазарополе околу десет.
Тоа веќе тешко може да се објасни со една топла зима.
А некогаш? 153 дена снег на Попова Шапка
Уште повпечатлива е споредбата со зимските центри.
Според податоци на УХМР за периодот 1971–2000, Попова Шапка во просек имала 153 дена годишно со снежна покривка, а Маврово 111. Тоа не значи дека секоја година снегот траел точно толку долго, но покажува каква била климатската основа врз која се развивале македонските зимски центри.
Денес почетокот на скијачката сезона сè почесто зависи од тоа дали снегот воопшто ќе пристигне навреме.
Еден од највпечатливите примери беше зимата 2022/23. Во декември и почетокот на јануари скијачките центри се соочуваа со недостиг од снег и доцнење на сезоната, а Скопје ја помина зимата без ниту еден ден со формирана снежна покривка.
Не исчезнува само снегот
Снегот е само највидливиот дел од приказната.
Податоците во националниот план покажуваат и намалување на бројот на студени денови. Во последните пет децении најголемото намалување на просечниот годишен број денови со мраз кога минималната температура паѓа под нулата, како и на деновите кога ни максималната температура не се искачува над нулата, е регистрирано токму во периодот 1991–2020.
Температурите, во меѓувреме, се движат во спротивна насока.
Податоците на Министерството за животна средина и УХМР покажуваат растечки температурен тренд на повеќе мерни места во земјата. Во Скопје, на пример, средната годишна температура во 2023 година била за 1,6 Целзиусови степени повисока од просекот за референтниот период 1981–2010.
Најтоплата година во анализираната серија за главниот град била 2019, кога просечната годишна температура достигнала 14,6 степени т.е. 1,8 степени над референтниот просек.
Една топла година сама по себе не е доказ за климатска промена. Но кога во текот на повеќе децении истовремено растат температурите, се намалуваат студените денови и се скратува траењето на снежната покривка, сликата станува многу појасна.
Зошто може да врне, а сепак да има помалку снег?
Помалку снег не мора автоматски да значи и помалку врнежи. Клучна е температурата. Кога воздухот е потопол, врнежите што при пониска температура би паднале како снег може да паднат како дожд. А и кога ќе заврне снег, повисоките температури значат дека снежната покривка побрзо ќе се стопи.
Затоа климатските промени не значат дека Македонија никогаш повеќе нема да види голем снег. Силни снежни епизоди и натаму се можни, а некоја идна зима може да биде многу постудена и поснежна од претходната.
Разликата се гледа во долгорочниот просек: студените периоди стануваат поретки и пократки, а условите снегот долго да остане на земјата се намалуваат.
Што значи зима без снег во планините?
За градовите, зимата без снег може да изгледа само како промена на пејзажот. За планините и водните ресурси, последиците се многу поголеми.
Снежната покривка функционира како природен резервоар. Водата се задржува во текот на зимата, а со постепеното топење на снегот се ослободува во пролетта и стигнува во реките, почвата и акумулациите. Ако има помалку снег или ако тој се стопи порано, се менува и периодот во кој водата станува достапна.
Официјалните климатски проекции за Македонија укажуваат на потопла клима, повеќе температурни екстреми, подолги сушни периоди и поголем притисок врз водните ресурси.
Парадоксално, тоа не значи дека исчезнува опасноста од силни врнежи. Потоплата клима може истовремено да донесе подолги суви периоди и епизоди на интензивни врнежи и поплави. Проблемот, значи, не е само колку вода ќе падне од небото, туку кога, во каква форма и за колку време.
А што ќе биде со скијањето?
Промената веќе има и економска димензија. Попова Шапка и Маврово зависат од доволно ниски температури и стабилна снежна покривка за нормална зимска сезона. Кога снегот доцни неколку недели, не губат само скијачките центри. Последиците ги чувствуваат хотелите, рестораните, приватното сместување, инструкторите, изнајмувачите на опрема и целиот локален туристички сектор.
Ако историскиот просек бил 153 дена снежна покривка на Попова Шапка и 111 во Маврово, прашањето за иднината на зимскиот туризам веќе не е само колку нови жичници или патеки ќе се изградат туку колку долга ќе биде зимата во која тие ќе можат да работат.
Зимата нема да исчезне – но веќе се менува
Македонија и понатаму ќе има студени бранови. Ќе има години со многу снег, утра со температури далеку под нулата и денови кога улиците повторно ќе побелат. Климатските промени не функционираат така што секоја следна зима мора да биде потопла од претходната. Зад овие годишни осцилации долгорочниот правец станува сè повидлив.
Официјалните мерења покажуваат повисоки температури, помалку студени денови и пократко траење на снежната покривка. Климатските проекции покажуваат дека затоплувањето ќе продолжи.
Затоа, кога некој ќе рече дека „порано имаше повеќе снег“, одговорот не е само во старите фотографии и во сеќавањата од детството. Го има и во метеоролошките архиви.
Зимите не исчезнаа преку ноќ. Тие полека се скратуваат и се менуваат пред нас, доволно бавно за промената да не ја забележиме од една година во друга, но доволно брзо за една генерација веќе да памети поинаква македонска зима.
