Skip to content
Професионалност, интегритет, искуство, независност и бескомпромисна борба против криминалот. Ова се пораките со кои петтемина кандидати за раководител на Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција ја бараат довербата од своите колеги. Но зад сличните ветувања се забележуваат различни пристапи кон тоа како треба да функционира една од најважните институции во борбата против високата корупција.
Во серијата интервјуа што ги објави „Фокус“ од 7 до 11 октомври, Фатон Азизи, Трајче Пеливанов, Лидија Раичевиќ, Искра Хаџи Василева и Јован Цветановски одговараат зошто сметаат дека заслужуваат да раководат со ОЈО ГОКК и што би промениле доколку бидат избрани.
Нивните одговори откриваат различни приоритети, но и заедничко препознавање на потребата од подобри капацитети и поефикасно постапување. Клучно е дали зад најавените промени стојат конкретни планови за нивно спроведување и како кандидатите планираат да ги претворат своите заложби во видливи резултати.
Искуството како аргумент, реформите како ветување
Трајче Пеливанов и Лидија Раичевиќ своите кандидатури во голема мера ги темелат на досегашното професионално искуство.
Пеливанов, кој претходно бил дел од Специјалното јавно обвинителство, работел во ОЈО ГОКК и привремено раководел со институцијата, нагласува дека обвиненијата што ги застапувал успешно завршувале низ судските инстанци. Се повикува и на искуството во раководењето и познавањето на обвинителскиот систем на различни нивоа.
Сепак, на прашањето за конкретните промени што би ги спровел, упатува на својата изборна програма, која во моментот на објавувањето на интервјуто била во завршна фаза на подготовка. Оттаму, од неговите јавно изнесени ставови сè уште не може да се процени какви организациски интервенции предвидува.
Раичевиќ, пак, порачува дека обвинителството има воспоставен начин на работа кој функционира, но треба да се унапреди преку поголема проактивност. Таа најавува одлучна борба против криминалот, законито водење на постапките и обвиненија поткрепени со докази.
Нејзиниот пристап ја нагласува професионалната одговорност на обвинителите, но во јавно изнесените одговори не се разработени конкретни механизми преку кои би се зголемила ефикасноста или би се надминале организациските слабости.
Ова не значи дека двајцата немаат детални програми. Но постои разлика меѓу професионалното искуство како аргумент за избор и јавно претставен план според кој подоцна може да се оценува работата на раководителот.
Дигитализација, финансиски истраги и истражни капацитети
Фатон Азизи, Искра Хаџи Василева и Јован Цветановски издвојуваат повеќе конкретни области во кои сметаат дека се потребни промени.
Азизи го нагласува зајакнувањето на Истражниот центар, поврзувањето на обвинителите со финансиски експерти и аналитичари и развојот на дигиталната форензика. Неговиот концепт предвидува и паралелно водење кривични и финансиски истраги кога за тоа постојат услови, со навремено обезбедување на имотот за кој постои сомневање дека е стекнат со криминал.
Тој најавува мерливи обврски, со можност по една, две и четири години да се провери што навистина е реализирано.
Хаџи Василева предлага реорганизација заснована на четири столба: поголема ефикасност, финансиски истраги и конфискација, зајакнување на капацитетите и поголема транспарентност. Таа нагласува дека не е доволно само да се препознаат слабостите во обвинителството, туку е потребно да се утврди како ќе се спроведат неопходните промени.
Цветановски, пак, најавува итна дигитализација и подобро поврзување со другите институции. Тој предлага Истражниот центар да се екипира со ИТ-форензичари, даночни инспектори и форензички сметководители. Дополнително, предлага внатрешни процедури за вреднување на трудот на обвинителите, со цел да се отстранат сомнежите за селективност во институцијата.
Заедничко за овие три пристапи е препознавањето дека сложените истраги не можат да се водат само со обвинителско искуство и лична решителност. Потребни се специјализирани кадри, пристап до податоци, технологија и организирана институционална поддршка.
Но од јавно претставените заложби сè уште не може целосно да се согледа кои мерки би можеле да се спроведат со постојните ресурси, за кои ќе биде потребен дополнителен буџет и каква соработка ќе биде неопходна со другите институции.
Независноста и внатрешната селективност
Една од најважните теми што се отвораат преку кандидатските изјави е начинот на кој раководителот ќе ги користи своите овластувања во самото обвинителство.
Азизи зборува за професионална самостојност на секој обвинител, тимска работа и предност на аргументите пред хиерархијата.
Цветановски го отвора прашањето за внатрешните процедури и потребата од мерила за оценување на работата, со кои би се намалил просторот за сомнежи во селективност.
Хаџи Василева ги поврзува интегритетот и транспарентноста со јавната доверба во институцијата, додека Раичевиќ и Пеливанов ги истакнуваат професионалните принципи и досегашното постапување.
Овие разлики се важни бидејќи независноста на обвинителството не се однесува само на евентуалните политички притисоци однадвор. Таа зависи и од внатрешната организација, распределбата на предметите, критериумите за оценување и можноста обвинителите да носат законити одлуки без недозволено влијание.
Затоа идниот раководител ќе треба да одговори и на прашања што не се исцрпуваат со изборните ветувања: како ќе се распределуваат сложените предмети, кој ќе ја следи динамиката на постапувањето и како ќе се обезбеди одговорност без нарушување на самостојноста на обвинителите.
Правосилните пресуди и конфискацијата како мерило за резултатите
Особено внимание привлекува заложбата на Цветановски за предмети од висока корупција што ќе завршуваат со правосилни пресуди и конфискација на имот, наместо со долги постапки без конечен исход.
Слична насока се препознава и кај Азизи, кој инсистира на следење на средствата за кои постои сомневање дека се стекнати со криминал, како и кај Хаџи Василева, која ги издвојува финансиските истраги и конфискацијата како посебен приоритет.
Ова е суштинско прашање за обвинителството. Јавноста со години следи отворање истраги, претреси, приведувања и поднесување обвиненија, но многу поретко добива систематизирани информации за конечните исходи и одземениот незаконски стекнат имот.
Сепак, правосилната пресуда не зависи исклучиво од обвинителството, туку и од судската постапка, квалитетот на доказите и почитувањето на процесните права. Затоа резултатите мора да се оценуваат преку повеќе показатели, а не само преку бројот на осудителни пресуди.
Дополнително, конфискацијата не треба да остане само често повторувана заложба. Потребни се податоци за обезбедениот имот, поднесените барања, судските одлуки и вредноста на имотот што навистина е одземен.
Што останува неодговорено?
Петтемина кандидати се согласуваат дека борбата против организираниот криминал и високата корупција бара професионалност, законитост и ефикасност. Разликите се појавуваат во тоа колку детално ги објаснуваат средствата за постигнување на овие цели.
И покрај претставените заложби, остануваат неколку важни прашања на кои јавноста сè уште нема целосен одговор.
Колку дополнителни истражители и експерти му се потребни на ОЈО ГОКК? Како ќе се обезбедат финансиските средства за дигитализација? Дали ќе постојат јасни рокови за организациските промени? Како ќе се мери ефикасноста без обвинителите да бидат мотивирани да брзаат на сметка на квалитетот? И како раководителот ќе обезбеди еднаков третман на предметите, независно од политичката или економската моќ на осомничените?
Ова се прашања што ги надминуваат индивидуалните кандидатури. Тие се однесуваат на начинот на кој треба да функционира обвинителството во следните четири години.
На 28 октомври ќе се избира раководител, но и начин на управување
На 28 октомври јавните обвинители ќе одлучуваат кој ќе го наследи Ислам Абази на чело на ОЈО ГОКК.
Петтемина кандидати влегуваат во изборот со различни професионални патишта и различно претставени приоритети. Дел ја истакнуваат својата досегашна работа, дел предлагаат организациски и технолошки промени, а сите ја нагласуваат потребата од ефикасна борба против криминалот.
Но искуството не е замена за план, како што ниту добро напишаната програма не е гаранција дека ќе биде спроведена.
Затоа, покрај биографиите и кандидатските изјави, за јавноста ќе биде важно да бидат достапни и целосните програми на кандидатите, со конкретни мерки, рокови и показатели за резултатите.
Изборот ќе заврши на 28 октомври. Вистинската проверка на ветувањата ќе започне потоа.
