Skip to content
Договорот меѓу Бугарија и Грција за враќање на посмртните останки на цар Самоил во Бугарија покренува прашања што одат подалеку од симболиката на историското враќање. Според објавените информации, Бугарија мора да ѝ предаде на Грција 48 вредни црковни артефакти што потекнуваат од манастирот Панагија Икосифиниса на планината Пангеја, манастирот Свети Јован Крстител во Серес и Светата митрополија Серес и Нигрита.
Проблемот е што во моментов нема јавни информации за тоа што точно претставуваат овие 48 предмети. Не е јасно дали тие вклучуваат ракописи, икони, црковни прибори, реликвии или други вредни предмети, ниту пак е презентиран детален јавен инвентар што би им овозможил на научната заедница и општеството да разберат што Бугарија се обврзува да предаде.
Во оваа позадина, историското прашање за природата на самите манастири и потеклото на нивниот имот добива посебна тежина. Во интервју за БГНЕС, доц. Проф. Венцислав Каравалчев, предавач на Теолошкиот факултет на Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“, го поставува токму овој проблем – колку е правилно да се опишуваат средновековните и раносовремените реалности преку современи национални категории.
„Во никој случај не можат да се дефинираат како грчки. Едноставно немало Грција во времето кога се појавиле двата манастири“, категоричен е доц. проф. Каравалчев. Според него, кога се испитува нивната историја, треба да се зборува за Бугарија, Источното Римско Царство или Византија, но не и да се враќа модерниот концепт на „Грција“ назад во времето. „Грција ја имаме уште од 19 век“, нагласува тој.
Оваа разлика е суштинска кога станува збор за потеклото на културните вредности. Според доц. проф. Каравалчев, артефактите несомнено биле под влијание на византиската културна средина, но тоа само по себе не значи дека секој предмет може да се дефинира како грчки по национално потекло.
Особено индикативен, според него, е случајот со манастирот Свети Јован Крстител во Серес. „Во неговата модерна форма, барем за „Св. „Св. Јован Крстител“ во Серес, иконостасот и голем дел од иконите сигурно се создадени од Бугари“, вели тој. Доц. проф. Каравалчев, исто така, го привлекува вниманието кон локалната демографска слика од периодот пред 20 век, посочувајќи го значајното бугарско население во областа.
Според него, токму овој контекст мора да се земе предвид кога се зборува за културното наследство на манастирот. „Ако одите во „Св. Јован Крстител“ во Серес, прекрасен манастир, ќе видите дека иконостасот и некои од иконите се создадени од блиските бугарски села“, истакнува тој.
Историските врски со бугарската духовна традиција, според доц. проф. Каравалчев, не се ограничени само на уметнички дела. Тој, исто така, се потсетува на документи поврзани со бугарски дарители, како и на локални традиции за врските на манастирот со средновековните бугарски светци и свештенство.
„Имаме донациски акт од царот Иван Шишман“, вели тој, додавајќи дека локалната традиција го поврзува манастирот со учениците и следбениците на Свети Иван Рилски. Во разговорот, тој го истакнува и веројатното присуство на Свети Ромил Видински и Свети Теодосиј Трновски.
Доц. проф. Каравулчев гледа сличен сложен историски слој кај „Панагија Икосифиниса“. Според него, околу местото постоел ранохристијански храм, а подоцна бил формиран манастирски комплекс. Самото име на манастирот, тврди тој, исто така заслужува внимание.
„Името Икосифиниса е словенско, не може да биде ништо друго освен бугарско – од „кошиница“ или „кошница“, вели доц. проф. Каравулчев, привлекувајќи внимание кон локацијата на манастирот во планината: „Одете и видете каде се наоѓа манастирот. Ова е буквално кошница во која се наоѓа.“
Овие историски аргументи водат до поголемото прашање: дали моменталната територијална припадност на еден манастир може автоматски да ја одреди националната припадност на сите предмети што некогаш се наоѓале во него?
Доц. Каравалчев е претпазлив во врска со правната страна на прашањето и експлицитно прецизира: „Не сум експерт за меѓународно право и не можам да кажам.“ Сепак, тој истакнува дека двата манастири имаат бројни патријаршски документи, но самото присуство на такви документи не може автоматски да го реши прашањето за сопственост на сите културни вредности.
„Има такви во Рилскиот манастир, има и во Бачковскиот манастир. Што да правиме со нив? Дали треба да ги вратиме во Патријаршијата?“, прашува тој.
Според него, значаен проблем е обидот за пренесување на современите реалности во историски периоди во кои политичките и националните категории биле различни.
Тука разговорот стигнува до најчувствителниот дел од сегашниот договор – што точно ќе предаде Бугарија.
„Она што ме импресионира и што мислам дека е навредливо за бугарската јавност е тоа што параметрите на она што се случува се кријат“, наведува доц. Каравалчев.
Тој го поставува прашањето зошто општеството знае што добива Бугарија, но не знае со потребната специфичност што ќе биде предадено. „Да, навистина, што даваме, што земаме? Не сакам да споредувам што е повредно, но еуфоричното за мене не е многу историско“, вели тој.
Доц. Каравалчев го привлекува вниманието на фактот дека меѓу потенцијалните предмети може да има не само црковни прибори, туку и ракописи, чудотворни икони и мошти на светци. Затоа, според него, е потребно точно да се знае што е вклучено во договорот.
„Имаме и многу ракописи. Дали ќе вратиме ракописи? Дали нема да ги вратиме? Како ќе се случи тоа? Ова е целосна тајна“, вели тој.
За научникот, проблемот не е само политички, туку и научен. „Јас лично го сметам за навредливо, како личност која се занимава со наука, да се кријат работи, а уште повеќе од целата академска заедница – што точно ќе се случи“, вели Каравалчев.
Тој не ја негира важноста на враќањето на останките на цар Самоил во Бугарија. Напротив, тој го дефинира цар Самуил како „голем бугарски владетел“ и го признава симболичното значење на неговото враќање во Софија. Но, тој го поставува прашањето за цената на ова враќање. „Не можеме да ја мериме историјата на вага. Но сепак – што ќе дадеме?“, прашува тој.
И токму ова прашање останува неодговорено.
„Што губат Софија и Бугарија воопшто за возврат? Ова е прашањето што си го поставувам и на кое, за жал, не можам да ви дадам одговор, бидејќи немам одговор“, наведува доц. Каравалчев.
Според него, причината е недостатокот на специфики. „Никој ги нема одговорите“, вели тој, а на крајот од разговорот го формулира проблемот уште поостро: „48 предмети. Што се тие? Може да бидат 48 дијаманти Ко-и-Нор, може да бидат 48 стаклени мониста или пластични мониста. Постои разлика.“
Токму оваа разлика треба да се разјасни – не само поради историската вредност на предметите, туку и поради одговорноста кон културното наследство што го зачувува Бугарија.
