Останува ли Шенген недостижен за Западен Балкан?

Додека Србија продолжува да се заглавува на патот кон Европската Унија, Белград верува дека Шенген е остварлива цел – не само за земјата, туку и за целиот регион на Западен Балкан, и тоа ова лето.

Српските власти ја повикаа ЕУ да ја отвори Шенген зоната за земјите од регионот.

Европската комисија не одговори на барањето за коментар за иницијативата на Белград за брзо вклучување на Западен Балкан во Шенген.

Според Бојана Зориќ од Институтот на ЕУ за безбедносни студии, ваквите изјави се повеќе политички мотивирани отколку реални, нагласува Радио Слободна Европа/Радио Либерти.

„Иако звучи политички привлечно, регионот е сè уште далеку – правно, технички и политички – од полноправно членство во Шенген“, рече таа.

Во моментов, слободното патување без гранични контроли е можно во 29 земји, од кои 25 се членки на ЕУ.

Зориќ нагласува дека не може да се зборува за влегување на целиот регион во Шенген како единствен процес, бидејќи земјите се во различни фази на европска интеграција и институционален развој.

„Секоја земја мора индивидуално да усвои и спроведе европско законодавство, вклучувајќи ги и Шенгенските правила, како и да помине низ посебни технички и политички проценки“, рече таа.

Ова беше и главната порака на Србија за време на неформалниот состанок на министрите за надворешни работи на ЕУ и Западен Балкан на 11 мај во Брисел, пренесена од српскиот министер за надворешни работи Марко Ѓуриќ.

Според него, нема причина Европа да не го „отклучи целиот потенцијал“ на вклучувањето на регионот во Шенген ова лето.

Порано, српскиот министер за европски интеграции Немања Старовиќ, исто така, изјави дека пристапувањето на Западен Балкан во Шенген би бил „добар и опиплив чекор“.

Различни позиции во регионот

Подгорица посочи дека ги поддржуваат иницијативите што придонесуваат за европската интеграција, безбедноста и слободното движење, но прецизираше дека Црна Гора не била консултирана за предлогот.

Црногорското Министерство за надворешни работи нагласи дека на секоја иницијатива во име на регионот мора да ѝ претходи „длабока комуникација и координација“.

Црна Гора потсети дека веќе десет години спроведува Шенгенски акционен план и развива сопствен интегриран систем за управување со границите.

„Нашиот фокус останува на полноправно членство во ЕУ – без кратенки, туку врз основа на заслуги и исполнување на строги критериуми“, соопшти министерството.

Земјата има за цел да стане членка на ЕУ до 2028 година.

Сараево, Приштина, Скопјe и Тирана не одговорија на прашањата за српската иницијатива.

Искуството на Хрватска, Бугарија и Романија

И покрај оптимизмот на Белград, соседните земји како Хрватска, Бугарија и Романија чекаа години по пристапувањето во ЕУ пред да станат дел од Шенген.

Хрватска чекаше десет години, а Бугарија и Романија – речиси две децении.

Поранешната хрватска министерка за надворешни работи Весна Пусиќ изјави дека членството во ЕУ е главниот проект, а Шенген и еврозоната доаѓаат дури потоа.

„Не гледам како би било можно да се влезе во Шенген пред или истовремено со членството во ЕУ“, рече таа.

Пусиќ истакна дека Хрватска технички била подготвена за Шенген порано, но и политичките фактори играле улога.

Бојана Зориќ истакна дека примерот на Бугарија и Романија покажува дека дури и членството во ЕУ не гарантира брз прием во Шенген.

„Процесот зависи не само од техничките критериуми, туку и од политичката доверба меѓу земјите-членки“, нагласи таа.

Безбедноста останува клучно прашање

Марко Ѓуриќ се залагаше за српската позиција тврдејќи дека „цврстите граници го прекинуваат крвотокот на економијата и туризмот“.

Тој исто така рече дека отворањето на Шенген за Западен Балкан би донело 50 милијарди евра нова економска активност без да ја загрози безбедноста на ЕУ.

Сепак, Бојана Зориќ верува дека од безбедносна перспектива, повеќето земји-членки би го перцепирале таквото проширување повеќе како ризик.

„Шенген се базира на меѓусебна доверба дека секоја земја е способна ефикасно да ги заштити надворешните граници на ЕУ“, истакна таа.

Таа рече дека загриженоста за нелегалната миграција, организираниот криминал, корупцијата и нееднаквиот институционален капацитет во регионот веројатно ќе ги задржат многу европски влади претпазливи.

Таа рече дека пореално сценарио е постепена конвергенција преку поблиска соработка со Фронтекс, понатамошно усогласување со визната политика на ЕУ и подобрено управување со границите.

Што е Шенген?

Шенген зоната е создадена во 1985 година во луксембуршкото село Шенген на границата со Германија и Франција.

Првично меѓувладин проект меѓу Франција, Германија, Белгија, Холандија и Луксембург, а оттогаш постепено се проширува.

Според Зорич, Шенген значи не само слободно движење, туку и висок степен на усогласеност со европските правила – од управувањето со надворешните граници и визната политика до полициската и судската соработка.

Се признава дека земјите од Западен Балкан постигнале одреден напредок преку реформите поврзани со либерализацијата на визите и соработката со Фронтекс, но сè уште се далеку од тоа да бидат целосно подготвени за членство во Шенген.

Каде се земјите во регионот?

Според најновите извештаи од Европската комисија, ниедна земја од Западен Балкан во моментов не е целосно подготвена да се приклучи на Шенген.

Од Србија се бара да ги заостри контролите врз државјаните на трети земји кои влегуваат без визи, особено од земји што претставуваат миграциски или безбедносен ризик.

ЕК, исто така, предупредува на ризиците поврзани со доделувањето на српско државјанство на руските граѓани, што би им овозможило да патуваат без визи во ЕУ.

Се очекува Црна Гора да ги прекине договорите за безвизен режим со земјите чии граѓани имаат потреба од визи од ЕУ.

Босна и Херцеговина мора да го подобри управувањето со границите и да го зголеми бројот на гранични полицајци.

Косово сè уште не ја усогласило целосно својата визна политика со онаа на ЕУ и треба да ги намали неоснованите барања за азил од страна на своите граѓани.

Северна Македонија е речиси целосно усогласена со визниот режим на ЕУ, со исклучок на Турција.

Албанија постигна напредок во управувањето со своите надворешни граници, иако нејзиното законодавство сè уште не е целосно усогласено со европските правила.

Црна Гора останува водечки кандидат за членство во ЕУ, а Албанија се смета за земја со најголем напредок, додека Србија ги забави реформите потребни за пристапување.

Секој ден, околу 3,5 милиони луѓе ги преминуваат внатрешните шенгенски граници за работа, студирање или лични причини, а Европејците секоја година прават околу 1,25 милијарди патувања во рамките на зоната.

Во меѓувреме, земјите од Шенген зоната почнаа да го воведуваат автоматизираниот систем за влез/излез (EES) за државјани на земји кои не се членки на ЕУ и патуваат за краток престој.