Skip to content
Кога утре, на 7 јули, во Анкара ќе се соберат претседателите и премиерите на 32-те земји членки на НАТО, формално на дневен ред ќе бидат зајакнувањето на колективната одбрана, зголемувањето на воените инвестиции и продолжувањето на поддршката за Украина.
Но, вистинското прашање што ќе лебди над самитот е друго – каква порака ќе испрати американскиот претседател Доналд Трамп и дали повторно ќе го стави на тест единството на најмоќниот воен сојуз во светот.
Последните месеци покажаа дека односите меѓу Вашингтон и европските сојузници остануваат сложени. Иако администрацијата на Трамп не се повлече од НАТО, неговите изјави за распределбата на товарот, американското воено присуство во Европа и очекувањата од европските партнери создадоа нова неизвесност околу идната насока на Алијансата.
Самит на кој сите ќе го набљудуваат Трамп
Во изминатите години Доналд Трамп повеќепати тврдеше дека европските членки не вложуваат доволно во сопствената одбрана и дека САД носат непропорционално голем дел од безбедносниот товар.
Токму затоа, секое негово појавување на самитите на НАТО одамна престана да биде протоколарен настан. Секоја негова изјава се анализира како можен сигнал за идните американски намери.
Овојпат ситуацијата е нешто поинаква.
Според нацрт-декларацијата што веќе ја одобрија амбасадорите на земјите членки, лидерите треба повторно да ја потврдат „непоколебливата посветеност“ на членот 5 од Вашингтонскиот договор – принципот дека напад врз една членка претставува напад врз сите. Тоа би било важен сигнал дека, и покрај политичките разлики, колективната одбрана останува темел на Алијансата.
Европа веќе не чека само на Вашингтон
Една од најинтересните промени пред самитот е расположението кај европските сојузници.
Ако претходните години главната цел беше да не се предизвика нов конфликт со американскиот претседател, денес сè повеќе европски престолнини размислуваат како постепено да преземат поголема одговорност за сопствената безбедност.
Аналитичарите на Карнеги центарот оценуваат дека европските членки сè повеќе се подготвуваат за Алијанса во која Европа ќе има многу поголема улога во конвенционалната одбрана, без целосно да се потпира на американското лидерство. Тоа не значи оддалечување од САД, туку обид НАТО да стане поотпорен на политичките промени во Вашингтон.
Во тој контекст, самитот во Анкара може да биде уште еден чекор кон постепено префрлање на дел од безбедносните обврски врз европските членки, особено во делот на одбранбените инвестиции, воената индустрија и брзината на распоредување на силите.
Украина останува најтешкото прашање
Ниту една тема нема да биде почувствителна од војната во Украина.
Само неколку дена пред самитот, Трамп разговараше и со рускиот претседател Владимир Путин и со украинскиот претседател Володимир Зеленски, обидувајќи се повторно да ја оживее дипломатската иницијатива за запирање на војната. Зеленски по разговорот порача дека е потребна „американска решителност“ за да се постигне напредок и најави продолжување на разговорите во Анкара.
Сепак, очекувањата за драматичен пресврт се ограничени.
На бојното поле нема знаци дека Русија е подготвена да се откаже од своите цели, а Украина продолжува да инсистира на безбедносни гаранции и меѓународна поддршка.
Според текстот на завршната декларација, НАТО треба да ја потврди намерата и во 2026 година да обезбеди околу 70 милијарди евра воена помош за Украина, со обврска поддршката да продолжи и во 2027 година. Тоа покажува дека, без оглед на дипломатските иницијативи, Алијансата не планира да ја намали помошта за Киев.
Турција како домаќин со посебна улога
Изборот на Анкара за домаќин не е случаен.
Турција останува една од ретките членки на НАТО што истовремено одржува канали за комуникација и со западните сојузници и со Москва.
Претседателот Реџеп Таип Ердоган ќе се обиде самитот да го претстави како доказ за дипломатската тежина на Турција во време на глобални безбедносни кризи. Во исто време, Анкара сака да покаже дека може да биде фактор на стабилност и посредник меѓу различните интереси во рамките на Алијансата.
Единството ќе биде најважната порака
Иако јавноста најмногу ќе ги следи евентуалните несогласувања меѓу Трамп и европските лидери, најголемиот успех на самитот би бил доколку тие разлики останат во рамките на политичката дебата, а не се претворат во институционална криза.
НАТО денес се соочува со најголемите безбедносни предизвици од крајот на Студената војна – продолжената руска агресија врз Украина, нестабилноста на Блискиот Исток, сајбер-заканите и потребата од модернизација на одбранбените капацитети.
Во такви околности, прашањето не е дали во Алијансата постојат разлики – тие отсекогаш постоеле. Прашањето е дали тие ќе бидат надминати преку политички компромис или ќе ја поткопаат довербата меѓу сојузниците.
Самитот во Анкара затоа нема да биде запаметен по бројот на усвоени документи, туку по одговорот на едно суштинско прашање: дали НАТО ќе покаже дека и понатаму е политички обединет сојуз, способен да донесува заеднички одлуки и во време кога неговата најмоќна членка води поинаква надворешнополитичка агенда од онаа на која Европа беше навикната со децении.
