Во авионскиот сообраќај се најавува криза

Европските авиокомпании влегуваат во летната сезона со нов ризик: авионското гориво нагло поскапе, снабдувањето е под притисок, а дел од индустријата веќе предупредува дека ако кризата продолжи, од крајот на мај може да има поскапи билети, намалени линии и откажани летови.

Новиот удар доаѓа по воената ескалација околу Иран и нарушувањето на снабдувањето преку Ормускиот Теснец, една од најважните точки за светската нафта. Трн објави дека цените на млазното гориво нагло пораснале и дека европските авиокомпании се соочуваат со сериозен притисок врз трошоците. Според Reuters, цената на авионското гориво во Европа речиси се удвоила од почетокот на војната, а се движи околу 175 долари за барел, откако претходно достигнала рекордни нивоа.

За патниците, тоа најпрво може да се почувствува преку цената на билетите. Анализа на Transport & Environment, пренесена од Reuters, проценува дека поскапувањето на горивото веќе го зголемило просечниот трошок за долги летови од Европа за околу 88 евра по патник, односно 104 долари, а за летови во Европа за околу 29 евра по патник. На линија како Париз – Њујорк, дополнителниот трошок за гориво е проценет на 129 евра по патник.

Авионското гориво е еден од најголемите трошоци за авиокомпаниите. Кога цената нагло расте, компаниите имаат ограничен избор: дел од трошокот го преземаат сами, дел го префрлаат врз патниците преку повисоки билети, а дел од помалку исплатливите линии може да бидат намалени или привремено укинати. Неколку големи европски авиокомпании веќе најавија дека, ако Ормускиот Теснец остане затворен подолго, повисоките трошоци најверојатно ќе се прелеат кон потрошувачите.

Покрај цената, проблем е и снабдувањето. IATA предупреди дека летови во Европа може да почнат да се откажуваат од крајот на мај ако недостигот на авионско гориво се продлабочи. Генералниот директор на IATA, Вили Волш, изјави дека ризикот доаѓа токму пред најсилниот летен период, кога авиокомпаниите имаат најголем број патници и најмал простор за нарушување на распоредот.

Меѓународната агенција за енергија ја отвори истата тема со уште поостра процена. Нејзиниот директор Фатих Бирол изјави за AP дека Европа има „можеби околу шест недели“ авионско гориво ако снабдувањето остане блокирано, предупредувајќи дека откажувања на летови може да се случат „наскоро“. Европската комисија, пак, се обидува да ја смири ситуацијата и соопшти дека во моментов нема докази за реален недостиг во ЕУ, но призна дека проблеми со снабдување може да се појават во блиска иднина.

Европа е особено ранлива затоа што голем дел од авионското гориво го увезува. Reuters објави дека ЕУ зависи од Заливот за речиси 75 проценти од увозот на млазно гориво, а тие текови се нарушени поради затворањето на Ормускиот Теснец. Увозот на авионско гориво во Европа паднал на околу 437.000 барели дневно во март, што е 13 проценти под просекот од 2025 година, а во април се очекува да се намали на околу 275.000 барели дневно.

Затоа дел од земјите веќе бараат европски координиран одговор. Шпанија најави дека би учествувала во заеднички европски механизам за набавка и распределба на авионско гориво, додека податоците покажуваат дека Европа се обидува да го надомести недостигот со поголем увоз од САД и Нигерија. Истовремено, залихите во главниот складишен центар Амстердам–Ротердам–Антверпен паднале на најниско ниво во последните четири години.

Сепак, не сите процени се исто драматични. Холандската влада соопшти дека, со домашно производство и стратешки резерви, Европа би можела да покрие околу пет месеци побарувачка за керозин ако резервите целосно се користат и не се пренасочуваат на друго место. Во истото соопштение се наведува дека во моментот нема непосреден недостиг, но дека снабдувањето со керозин е на околу 78 проценти од нормалното ниво.

За патниците од регионот, вклучително и од Македонија, ова значи дека летната сезона треба да се следи повнимателно. Засега нема основа за паника или масовно откажување на патувања, но има реален ризик авионските билети да станат поскапи, особено за долги релации и за линии што веќе работат со тенка маргина. Ако кризата со горивото продолжи, први на удар би биле сезонските, долголиниските и помалку профитабилните летови.