Skip to content
Од доселеничките семејства од дебарско-мавровскиот крај, преку „Идадија“, првојануарското оро и кафанската култура, до денешната Боемска улица со мурали за Горан Стефановски, Александар Џамбазов и „Бушава азбука“, Дебар Маало останува едно од ретките места во Скопје каде што урбаниот живот сè уште се мери со заедница, а не само со квадратни метри. Направивме опсежна фактографска но емотивна репортажа за едно од последните катчиња каде старо Скопје се уште живее.
Наутро, кога Дебар Маало уште не е целосно разбудено, улиците околу „Идадија“, „Орце Николов“ и Боемска имаат тивок звук што ретко кој друг дел од Скопје го зачувал. Тоа е звукот на маало кое не исчезнало во градската брзина. Мирис на кафе и чорба, тротоари на кои некој секогаш ќе застане да се поздрави, стари куќи што преживеале различни урбани времиња, нови фасади што го притискаат просторот, маси под сенка, мурали на луѓе што оставиле трага и приказни што се прераскажуваат како семејно наследство. Дебар Маало не е само географија во центарот на Скопје. Тоа е една од ретките скопски мемории што и денес се живее, а не само се архивира.
Историјата на маалото започнува како приказна за преселба, корени и потреба новиот дом да го носи споменот на стариот. Според достапните историски записи и медиумски архиви, Дебар Маало се оформува во првите децении на 20 век, кога семејства од западномакедонскиот, дебарскиот, мавровскиот и гологрдскиот крај се населуваат во овој дел на Скопје, купуваат плацеви и градат куќи, а новото живеалиште го именуваат според пределот од кој дошле. Во некои записи се наведува 1919 година како важна точка во населувањето на првите семејства во просторот што подоцна ќе стане денешното Дебар Маало.
Токму таа врска меѓу преселбата и идентитетот ја објаснува Дејан Трифуновски, дебармаалец и чувар на дебармаалските традиции, со кого Рацин.мк разговараше за тоа што, всушност, треба да се зачува кога се зборува за ова маало. „Тоа е повеќе од предците, а истото ние треба да го пренесеме на поновите генерации“, вели Трифуновски. За него, Дебар Маало не е само носталгија по некогашното Скопје, туку обврска кон идните генерации да знаат „зошто постојат тука, од каде дошле“, затоа што, како што вели, „без корени нема да знаат на каде да се движат“.
Оваа реченица е суштината на дебармаалската приказна. Маалото не се градело само од куќи, туку од семејства кои во Скопје донеле свои навики, говор, почит кон постарите, занаетчиска дисциплина, кафанска култура и силна потреба за заедништво. Во 30-тите години, според достапните записи, во Дебар Маало почнале да се доселуваат и жители од стариот дел на Скопје, со што маалото постепено се вклопувало во градскиот живот, но го задржало својот посебен карактер.
Трифуновски потсетува дека името не е случајно. „По војна, после Втората светска војна, голем дел од луѓето од дебарско-мавровскиот крај, кои биле на гастарбајтерство, најчесто во Солун и Истанбул, се враќале тука и купувале куќи. Оттаму е настанато името Дебар Маало, бидејќи тие луѓе сакале да задржат дел од името што го носат, од каде што доаѓаат“, раскажува тој. Во неговото сведоштво има важна димензија: Дебар Маало е урбана приказна, но со силна миграциска и семејна меморија. Тоа е маало во кое Скопје станало град не само преку институции и булевари, туку преку луѓе што од различни краеви донеле свои обичаи и ги претвориле во нова градска култура.
Во таа култура кафеаната има централно место, но не како стереотип за алкохол и боемско расипништво, туку како простор на рамноправност, муабет, тага, радост и почит. „Кога ќе седнеме во кафана, немаме чинови дали сме архитекти, лекари, новинари. Сите сме исти и треба да ги споделуваме нашите приказни што ни се случувале преку ден, па и нашите тажни приказни“, вели Трифуновски. Во таа реченица се гледа зошто Дебар Маало не може да се објасни само преку гастрономија. Кафаната таму функционирала како неформална јавна институција, место каде што се преговарало за секојдневието, се пренесувала почитта, се учеле правила на однесување и се чувало чувство дека маалото е пошироко семејство.
„Како мало дете сум морал да се поздравам со сите. Ми било срам да одам кај дваесет луѓе, ама не сум смеел да не се поздравам. Татко ми ми велеше: мора да научиш дека мора да имаш почит“, раскажува Трифуновски. Тоа непишано правило, според него, сè уште постои на дебармаалската Нова година: помладите стануваат за постарите, се остава место за повозрасните, а присуството на старите дебармаалци не е формалност, туку центар на обичајот.
Првојануарската дебармаалска Нова година е највидливата форма на таа традиција. Со песна и оро пред „Идадија“, со погача, кумство и македонско знаме, дебармаалци секоја година ја почнуваат новата календарска година на свој начин. Медиумските архиви ја бележат традицијата како обичај што потекнува од 1928 година, а во 2019 година беше одбележано дека се одржува по 91. пат.
Трифуновски детално го опишува ритуалот. Стариот и новиот кум седат на иста трпеза, разговараат што се случило во претходната година, што било добро, што било тешко, си даваат поддршка. „Кршењето на погачата помеѓу стариот и новиот кум означува ородување. Во смисла дека тие како браќа дебармаалски се чувствуваат едни со други“, објаснува тој. Потоа следува орото, старото кумство му го предава бајракот на новиот кум, а песната „Ој Вардаре Македонски“ ја носи централната симболика на манифестацијата. Тоа не е сценографија за медиуми, туку обичај што преживеал и војни, и поплава, и земјотрес, и урбанистички промени.
„Имало период кога имало две светски војни, прославата не престанувала. Имало поплава во 1962 година, имало земјотрес, пак не застанувала традицијата. Луѓето сепак се собирале“, вели Трифуновски. Во ова сведоштво е содржана една важна разлика меѓу настан и традиција. Настанот зависи од програма. Традицијата зависи од луѓе што не дозволуваат прекин.
„Идадија“ во таа приказна е повеќе од кафеана. Во 2018 година беше одбележано 90 години од нејзиното основање, а архивските записи ја опишуваат како култно дебармаалско собиралиште и едно од најстарите кафански места во Скопје. За Трифуновски, „Идадија“ е „база, штаб“, место за кое дебармаалци се врзани и кога вратата е затворена. „Дури и кафеаната да е затворена, ние сепак тука се собираме пред кафеаната“, вели тој. Таквата врска меѓу простор и заедница е ретка во современо Скопје, каде што многу некогашни маалски точки исчезнаа под притисок на нови згради, деловни простори и брз урбан ритам.
Во пошироката историја на Скопје, овој дел од градот е поврзан и со неколку важни јавни и културни институции. Старата „Идадија“, односно учителската школа во близина на Градскиот парк, се наведува како значаен објект за историјата на Скопје и како културно наследство заштитено со закон. Просторот околу денешно Дебар Маало и Градскиот парк бил дел од градска меморија во која се вкрстуваат образованието, спортот, зеленилото, забавата и кафанската култура. Во архивски записи за „Идадија“ се споменуваат и првите градски спортски, културни и јавни содржини во овој дел од Скопје.
Но Дебар Маало не живее само од минатото. Денес неговиот највидлив симбол е Боемска улица, пешачкиот урбан простор што стана една од препознатливите слики на Скопје. Првиот дел на Боемска улица беше отворен во 2014 година како пешачка зона од кафеаната „Канцеларија“ до „Ганза“, а вториот дел, според тогашните најави и извештаи, се протега од „Орце Николов“ до дворот на Градежниот факултет.
Трифуновски ја врзува Боемска со иницијативата и идејата на Томе Ганза, дебармаалец кој, како што вели, сакал да создаде скопска варијанта на боемски пешачки простор, инспириран од белградската Скадарлија. „Боемската улица е креација на наш дебармаалец, Томе Ганза. Тоа се случи како креација на Скадарлија, но мислам дека е убаво затоа што тој дел е пешачки, нема коли, и е еден урбан кварт во Скопје што е автентичен и интересен и за нас како жители и за странците“, вели тој.
Токму тука се спојуваат двата погледа на Дебар Маало: живата традиција оддолу и институционалната обврска одгоре. Градоначалникот на Општина Центар, Горан Герасимовски, за Рацин.мк вели дека Дебар Маало и Боемска „не се само улици“, туку „дел од идентитетот на Скопје и места со кои пораснале многу генерации“. „Затоа наша обврска е да го зачуваме тој дух, но и да го пренесеме на помладите“, нагласува Герасимовски.
Во последните години, Општина Центар се обидува да го претвори тој дух во видлив јавен простор преку мурали, скверови и културни обележја. На Боемска и во Дебар Маало денес се испреплетуваат спомените на Горан Стефановски, Александар Џамбазов и „Бушава азбука“. Муралот на Горан Стефановски беше претставен во Дебар Маало по повод 70 години од неговото раѓање, на фасадата на ООУ „Коле Неделковски“, а во близина е поставено и спомен-обележје посветено на драматургот. Муралот на Александар Џамбазов, посветен на доајенот на македонската современа музика, беше поставен на улицата „Орце Николов“, а во 2025 година Дебар Маало доби и мурал посветен на „Бушава азбука“, по повод 40 години од првото емитување на култниот едукативен серијал.
„Во изминатиот период, Општина Центар вложува многу во тоа Боемска да ја издигнеме на уште повисоко културно ниво. На секој чекор може да се почувствува духот на маалото – преку муралите, скверовите и обележјата посветени на луѓето кои оставиле неизбришлива трага во македонската култура и уметност“, вели Герасимовски. Тој ги посочува скверот и муралот на Горан Стефановски, муралот на маестро Александар Џамбазов и муралот на „Бушава азбука“ како дел од таа современа културна мапа на маалото.
Симболиката не е случајна. Горан Стефановски е автор чие дело постојано се враќа кон прашањата на идентитетот, припадноста и градската меморија, а меѓу неговите драми е и „Демонот од Дебар Маало“. „Бушава азбука“, пак, како серијал со кој пораснаа генерации, ја врзува детската култура со маалскиот простор. Александар Џамбазов ја носи музичката меморија на Скопје, песната како урбано наследство и врската меѓу јавниот простор и колективната емоција.
За Герасимовски, токму тоа е смислата на интервенциите во јавниот простор. „Практично, секој агол од Боемска раскажува по една приказна и потсетува на дебармаалските легенди кои го направија ова место посебно“, вели тој. Но во оваа изјава има и поширока порака: ако градот не ги обележува своите луѓе и своите приказни, тие полека исчезнуваат од секојдневниот поглед. Муралите не се замена за традицијата, но можат да бидат видливи патокази кон неа.
Герасимовски, од друга страна, ја поставува Боемска и како простор за локален економски развој. „Дебар Маало и Боемска отсекогаш биле препознатливи по добрата храна, пријатната атмосфера и локалните угостители кои со години ја градат нивната приказна. Затоа нашата цел е овие места да продолжат да се развиваат како центри на угостителството и туризмот“, вели тој. Според него, уредениот јавен простор носи корист за граѓаните, посетителите и локалните бизниси, отвора можности за развој, привлекува гости и ја зајакнува локалната економија.
Оваа дефиниција го преместува разговорот од архитектурата кон однесувањето. Едно маало не се чува само со фасади, ниту само со урбанистички планови, ниту само со настани. Се чува со секојдневни гестови: поздрав, место за постар човек, трпеза што не прави разлика меѓу професии, песна што се пее во ист час секоја година, мурал што потсетува дека градот има свои автори, композитори и детски емисии, и улица што им дава предност на пешаците наместо на автомобилите.
Историјата на пивото и кафаните е исто така дел од оваа урбана матрица. Пивара Скопје ја почнува изградбата во 1922 година, а во 1924 година се точи првата чаша пиво по стар чешки рецепт, факт што се поклопува со времето кога Скопје ја гради својата модерна градска култура. Трифуновски ова го поврзува со кафанската традиција на маалото: „Ако се водиме по девизата дека треба да имаме добро пиво, добро друштво и добра приказна, тогаш имаме држава“, вели тој, пренесувајќи анегдота од разговор со ирски пријател.
На крајот, Дебар Маало и Боемска не се важни само затоа што се убави за прошетка или затоа што имаат добри кафеани. Тие се важни затоа што покажуваат како еден град може да ја зачува својата човечка мера. Во град што често се менува побрзо отколку што може да запомни, Дебар Маало сè уште има луѓе што паметат кој каде седел, кој прв се поздравувал, кој ја носел песната, кој ја кршел погачата, кој го предал знамето, кој оставил дело на ѕид, на сцена, во музика или во детска азбука.
Затоа ова маало не може да се сведе на носталгија. Тоа е активна градска вредност. Ако се изгуби, Скопје нема да изгуби само неколку улици со кафеани, туку еден редок облик на градско живеење во кој традицијата не стои во музеј, туку излегува на улица, седнува на маса, станува за постарите, игра оро на пладне и ја почнува годината пред „Идадија“, таму каде што маалото секогаш повторно се собира.
