Skip to content
Во сенката на кањонот Матка, каде денес илјадници туристи уживаат во природата, пред речиси девет децении беше реализиран еден од најамбициозните инженерски проекти на тогашното време. Хидроцентралата „Матка“ не беше само објект за производство на струја – таа беше симбол на модернизацијата, технички подвиг кој ја промени иднината на Скопје и остави траен белег во историјата на македонската енергетика.
Во првата половина на триесеттите години на минатиот век, Скопје забрзано растело, а со тоа растеле и потребите за сигурно снабдување со електрична енергија. Тогашните градски власти започнале да бараат решение што ќе обезбеди доволно електрична енергија за развојот на индустријата и урбанизацијата.
Во 1930 година била формирана стручна комисија која предложила изградба на брана на реката Треска, на излезот од кањонот Матка. Одлуката не била случајна. Природната конфигурација на кањонот овозможувала релативно мала брана да создаде акумулација со доволен пад за производство на електрична енергија.
Градежните работи започнале во 1935 година, а само три години подоцна, во 1938 година, хидроцентралата започнала со работа со инсталирана моќност од 4,2 мегавати. За тоа време, станувало збор за исклучително значаен енергетски капацитет кој требало да обезбеди стабилно снабдување со струја за Скопје и околината.
Човекот што стоел зад проектот
Кога се зборува за Матка, невозможно е да не се спомене професорот д-р Миладин Пеќинар – инженерот кој го осмислил проектот, ја изработил техничката документација и лично го надгледувал изведувањето на работите.
Неговата доверба во сопствениот проект останала запаметена како дел од инженерската историја. По завршувањето на браната, тој се качил на нејзиниот врв и изјавил:
„Ако отиде браната, нека отиде со неа и тој што ја замислил.“
Реченицата денес се смета за симбол на професионалната одговорност и самодовербата што ја имал кон сопственото инженерско решение.
Инженерски подвиг пред своето време
Изградбата на браната претставувала огромен предизвик за тогашната технологија. Работите се одвивале во тесниот кањон на Треска, со ограничен пристап и без современа механизација каква што денес се подразбира.
Браната, првично позната како „Св. Андреја“, е лачна бетонска конструкција која и денес претставува значајно инженерско наследство. Во нејзината изградба учествувале бројни домашни и странски инженери, а проектот бил меѓу најголемите инфраструктурни инвестиции во регионот во тоа време.
Војната не успеала да ја уништи
За време на Втората светска војна, хидроцентралата станала една од најважните стратешки точки во регионот.
Била цел на бомбардирања и постоеле обиди за нејзино минирање при повлекувањето на окупаторските сили. Според историските записи, група партизани успеала да го спречи уништувањето на објектот, со што била зачувана една од најважните инфраструктурни инвестиции во тогашна Македонија.
Браната што двапати го спасила Скопје
Улогата на Матка не се ограничила само на производство на електрична енергија.
Во текот на големите поплави во 1962 и 1979 година, акумулацијата зад браната задржала огромни количества вода, со што значително го намалила ризикот од уште поголеми поплави во Скопската Котлина.
Иако никогаш не била проектирана како класичен противпоплавен систем, нејзината акумулација одиграла клучна улога во контролата на водата на реката Треска.
Од индустриски објект до музеј
По повеќе од седум децении работа, во 2008 година била изградена нова машинска зграда и практично започнала новата етапа во животот на хидроцентралата.
Старата машинска сала престанала да ја извршува својата првобитна функција, а во 2016 година била претворена во едукативно-изложбен центар посветен на историјата на електричната енергија и развојот на електрификацијата во Македонија.
Денес посетителите можат да ја видат оригиналната машинска опрема, историски фотографии и експонати кои сведочат за почетоците на македонската енергетика.
Матка денес
Хидроцентралата и понатаму е дел од производството на обновлива електрична енергија во земјата. Но нејзината вредност одамна ја надминала енергетската функција.
Матка претставува спој на инженерска визија, природно наследство и индустриска историја. Таа е сведоштво дека уште пред речиси сто години на овие простори се реализирале сложени инфраструктурни проекти кои и денес успешно ја исполнуваат својата функција.
Во време кога обновливите извори на енергија повторно се во фокусот, приказната за ХЕЦ „Матка“ потсетува дека македонската традиција во искористувањето на хидроенергијата има длабоки корени, изградени врз знаење, визија и инженерска храброст.
