Skip to content
Турција сè поактивно ја промовира сопствената визија за систем на регионална безбедност на Јужен Кавказ, која потенцијално би можела да претставува алтернатива на руските безбедносни механизми.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Медиумите известија дека турскиот министер за надворешни работи Хакан Фидан ја допушти можноста за формирање единствена безбедносна архитектура за земјите од регионот. Според него, реализацијата на таков концепт ќе биде можна по целосното регулирање на односите меѓу Азербејџан и Ерменија и потпишувањето мировен договор меѓу нив.
Истовремено, Фидан нагласи дека во моментов станува збор за стратешка перспектива, а не за предмет на непосредни преговори. Приоритетна задача останува завршувањето на азербејџанско-ерменскиот мировен процес. Турскиот пристап се темели на блиското воено-политичко партнерство меѓу Анкара и Баку, кое во последните години доби стратешки карактер. Двете држави ги координираат активностите во областа на безбедноста и одржуваат високо ниво на воена соработка. Паралелно, Турција и Азербејџан ја поддржуваат нормализацијата на односите со Ерменија, гледајќи на склучувањето мировен договор како клучен предуслов за создавање постабилно регионално опкружување.
Ослабувањето на руското влијание, предизвикано од концентрацијата на значителен дел од воените, политичките и економските ресурси на Москва во војната против Украина, создаде дополнителен простор за зајакнување на позициите на Турција. Иницијативата на Фидан укажува на настојувањето на Анкара да премине од претежно билатерално влијание кон поактивно обликување на регионалната агенда.
Предлагајќи создавање поширок систем на безбедност со учество на државите од Јужен Кавказ, Турција фактички претендира на улогата на еден од клучните центри на регионалната стабилност. Во случај на реализација на овој концепт, Анкара ќе добие можност не само да ги зајакне сопствените позиции, туку и на земјите од регионот да им понуди алтернативен формат на безбедносна соработка, помалку зависен од Москва.
Важен фактор во оваа трансформација е настојувањето на Баку и Ереван прашањата поврзани со мировното решение да ги решаваат без директно руско посредство. Тоа укажува на значителна промена на традиционалниот баланс на силите на Јужен Кавказ. Ерменија, разочарана од способноста на руските безбедносни гаранции да ги обезбедат нејзините интереси, постепено ја намалува соработката со руските структури и се дистанцира од традиционалните проруски формати.
Во такви услови, потенцијалното учество на Ереван во новиот регионален систем на безбедност што го предлага Фидан може дополнително да го стесни просторот за руско влијание. Доколку Ерменија конечно ја преориентира својата безбедносна политика кон диверзификација на партнерствата, Москва ризикува да ја изгуби една од последните институционални потпори што ѝ обезбедуваа влијание врз регионалните процеси.
Транспортна и економска компонента
Анкара и Баку го поддржуваат процесот на нормализација на односите со Ереван, гледајќи на мировниот договор не само како политички компромис, туку и како основа за нова фаза на економска интеграција на Јужен Кавказ. Преминот од повеќегодишно спротивставување кон директен дијалог создава предуслови за обновување на транспортните врски, развој на регионалните трговски рути и проширување на економската соработка.
Во овој контекст, безбедносната архитектура сè потесно се поврзува со развојот на транспортната и енергетската инфраструктура. Стабилното функционирање на новите маршрути ќе бара механизми за нивна заедничка заштита, што, пак, ја зголемува потребата од координација меѓу земјите од регионот. Токму на оваа пресечна точка на безбедносните и економските интереси Турција може да добие дополнителни можности за зајакнување на своето регионално влијание.
Формирањето на нов систем на безбедност се одвива и во услови на намалување на руското воено присуство во Ерменија. Ереван последователно настојува да ја намали улогата на руските безбедносни структури на клучни објекти — од аеродромот Звартноц до одделни делови од ерменско-азербејџанската граница. Овој процес укажува на постепено намалување на руските инструменти на влијание врз прашањата поврзани со регионалната безбедност и транспортната инфраструктура.
Намалувањето на руското присуство потенцијално ги ограничува можностите на Москва да влијае врз реализацијата на идните транспортни проекти, особено на маршрутите поврзани со Зангезурскиот правец. Истовремено, тоа создава дополнителен простор за Турција и Азербејџан, кои настојуваат Јужен Кавказ да го претворат во важен елемент на регионалните транспортни и трговски мрежи.
Воено партнерство на Грузија, Азербејџан и Турција
Паралелно со дипломатските иницијативи, се зајакнува воено-политичката соработка меѓу Грузија, Азербејџан и Турција. Медиумите известија за завршувањето на завршната планска конференција на командно-штабната вежба со компјутерска поддршка „Eternity-2026“, во која ќе учествуваат припадници на вооружените сили на трите држави.
За време на конференцијата, страните го усогласија сценариото на вежбата, тактичките задачи, како и прашањата поврзани со логистичката и сеопфатната поддршка на персоналот. Како главна цел на „Eternity-2026“ е определено унапредувањето на оперативната интероперабилност на воените единици, развојот на способностите за планирање заеднички одбранбени активности и увежбувањето на одговор на потенцијални закани.
Особено значење има насоченоста на вежбата кон заштита на стратешки важната економска и енергетска инфраструктура, транспортните коридори и другите меѓународни проекти. На тој начин, воената соработка на трите земји директно се поврзува со заштитата на клучните економски комуникации во регионот.
Одржувањето на „Eternity-2026“ без учество на Русија покажува формирање посебен механизам на воена соработка на Јужен Кавказ. За Грузија и Азербејџан, соработката со Турција создава можност за проширување на сопствените одбранбени способности и истовремено намалување на зависноста од руските безбедносни структури.
Користењето компјутерско моделирање при планирањето и спроведувањето на воените вежби, исто така, укажува на постепено воведување посовремени пристапи кон военото планирање и управување. Учеството на Турција, која е членка на НАТО, придонесува за ширење практики усогласени со натовските пристапи кон планирањето, координацијата и оперативната соработка. За Грузија и Азербејџан, тоа значи постепено оддалечување од традиционалните советски и руски модели на организација на военото управување.
Пропаѓање на рускиот безбедносен модел
Втората карабашка војна беше важен сигнал за ограниченоста на традиционалните руски инструменти на влијание врз безбедносната ситуација во регионот. По неа, улогата на Русија како главен надворешен гарант на регионалната стабилност сè повеќе почна да се доведува во прашање.
Оваа тенденција особено е изразена во Ерменија, која го преиспитува карактерот на своите односи со Москва и се дистанцира од руските безбедносни формати. Имено, Ереван фактички го замрзна учеството во Организацијата на Договорот за колективна безбедност (ОДКБ), што стана еден од најочигледните показатели за кризата на рускиот безбедносен модел на Јужен Кавказ.
За Москва, тоа значи губење не само на политичкото влијание, туку и на важни институционални механизми за негово одржување. Доколку порано Русија се потпираше на воено присуство, сојузнички обврски и мултилатерални структури како ОДКБ, денес овие инструменти постепено ја губат својата ефикасност.
Во овој контекст, иницијативата на Хакан Фидан има пошироко значење од обичен дипломатски предлог. Таа го одразува процесот на формирање нов регионален баланс, во кој Турција претендира на улогата на еден од главните центри на моќ, додека Русија постепено го губи монополското влијание врз безбедносните процеси.
Зајакнувањето на воената соработка меѓу Грузија, Азербејџан и Турција, нормализацијата на азербејџанско-ерменските односи и намалувањето на руското воено присуство создаваат предуслови за појава на суштински поинаква безбедносна архитектура. Нејзини клучни елементи би можеле да бидат регионалната координација, заштитата на транспортната и енергетската инфраструктура, воената интероперабилност и диверзификацијата на надворешните партнерства.
На тој начин, Јужен Кавказ постепено преминува од модел во кој Русија имаше доминантна улога во областа на безбедноста кон поконкурентно и повеќеполарно опкружување. Турција настојува да го искористи овој процес, претворајќи го воено-политичкото партнерство со Азербејџан и Грузија во основа на поширок регионален систем. Доколку на овој процес му се приклучи и Ерменија по завршувањето на мировното регулирање, можностите на Москва да го обнови поранешното ниво на влијание на Јужен Кавказ би можеле значително да се намалат.
Неуспешната политика на Кремљ ја приближува Ерменија кон излегување од ОДКБ
Неуспешната надворешна политика на Кремљ сè повеќе ја оддалечува Ерменија од рускиот систем на воено-политички сојузи и го забрзува губењето на влијанието на Москва врз Ереван. Медиумите известија дека, како одговор на изјавата на заменик-министерот за надворешни работи на Русија, Михаил Галузин, за можноста да се разгледа прашањето за одземање на правото на глас на Ерменија во ОДКБ на самитот на организацијата на 11 ноември, пратеникот од владејачката фракција „Граѓански договор“ Саркис Ханданјан изјавил дека Ерменија веќе неколку години фактички го суспендирала своето учество во Организацијата на Договорот за колективна безбедност и не гледа основа за враќање кон претходниот формат на соработка.
Според Ханданјан, околностите кои своевремено довеле до суспендирање на учеството на Ерменија во ОДКБ остануваат нерешени, поради што не постојат никакви предуслови за активирање на нејзиното учество во организацијата. Претходно, премиерот на Ерменија Никол Пашинјан во интервју за телевизискиот канал France 24 изјави дека Ереван го суспендирал учеството во ОДКБ во февруари 2024 година, бидејќи организацијата, според проценката на ерменското раководство, не ги исполнила своите безбедносни обврски кон земјата.
Актуелизирањето на прашањето за статусот на Ерменија во ОДКБ се одвива во услови на континуирана диверзификација на надворешната политика на Ереван. Ерменија ги проширува односите со западните држави и регионалните партнери, истовремено намалувајќи ја зависноста од руските политички, воени и економски структури. Овој процес се одвива паралелно со трансформацијата на балансот на силите на Јужен Кавказ и постепеното намалување на улогата на Русија како главен надворешен гарант на регионалната безбедност.
Во овие услови, изјавите на руските официјални лица за можното одземање на правото на глас на Ерменија во ОДКБ треба да се разгледуваат не само како процедурално прашање во рамките на организацијата, туку и како израз на загриженоста на Москва поради натамошното губење на политичкото влијание врз Ереван. Русија се обидува да задржи барем дел од постојните инструменти на влијание и да спречи конечно излегување на Ерменија од руската воено-политичка орбита.
Истовремено, ставот на ерменското раководство укажува на отсуство на политички предуслови за враќање кон претходниот модел на соработка. Ереван поаѓа од ставот дека членството во безбедносен сојуз треба да обезбедува конкретни гаранции и практични резултати, а не да се ограничува на политички декларации.
Токму неисполнувањето, според Ерменија, на безбедносните обврски на ОДКБ стана клучната причина за замрзнување на учеството на земјата во организацијата. По ескалацијата на азербејџанско-ерменскиот конфликт, Ереван не ја доби од рускиот безбедносен механизам поддршката на која сметаше. Како резултат на тоа, довербата во ОДКБ значително се намали, а самата организација за Ерменија изгуби значителен дел од својата практична вредност.
Во услови на нормализација на односите со Азербејџан, Ереван продолжува да се дистанцира од ОДКБ и формира подиверзифициран систем на безбедност. Ерменија сè поактивно развива билатерални односи со други држави и бара механизми што би овозможиле намалување на зависноста од еден надворешен центар на моќ.
Затоа, изјавата на Москва за можното одземање на правото на глас на Ерменија во ОДКБ пред сè треба да се сфати како сигнал за длабочината на проблемот со кој се соочува Русија. Формално станува збор за статусот на Ерменија во рамките на организацијата, но стратешки гледано, Москва ризикува да изгуби еден од важните инструменти на влијание врз надворешната и одбранбената политика на Ереван.
Ерменското раководство, од своја страна, сè повеќе се ориентира кон самостојна надворешна политика и настојува да ги гради односите со соседите и меѓународните партнери без потреба од усогласување на клучните одлуки со Москва. Зајакнувањето на улогата на Турција, Азербејџан и другите надворешни актери на Јужен Кавказ создава дополнителни можности за Ереван за диверзификација на партнерствата.
На тој начин, натамошниот курс на Ерменија веројатно ќе биде определен не од формалниот статус во руските интеграциони структури, туку од проценката на практичната ефикасност на секое надворешно политичко партнерство. За ОДКБ, тоа не значи само ризик од конечно губење на Ерменија, туку и сериозен удар врз угледот на организацијата како ефикасен механизам за колективна безбедност.
Железничката рута Ѓумри—Карс како инструмент за намалување на руското влијание
Паралелно со тоа, Ерменија и Турција ја интензивираат транспортната соработка, што создава дополнителни предуслови за намалување на руското влијание врз економската и транспортната инфраструктура на Јужен Кавказ.
Медиумите објавија дека министерот за територијална администрација и инфраструктура на Ерменија, Давид Худатјан, објавил меѓународен конкурс за изработка на проектна документација за изградба на железничка линија меѓу ерменскиот Ѓумри и турскиот Карс. По изборот на победникот, владата на Ерменија планира брзо да премине кон проектирање, а потоа и кон непосредна изградба.
Во април оваа година во Карс се одржа состанок на заедничката работна група на претставници на Ерменија и Турција, посветен на обновувањето на железничката врска меѓу двете земји. Страните ја истакнаа потребата од што поскоро обновување на рутата во рамките на проширувањето на регионалните транспортни комуникации.
Одлуката на Ереван да распише меѓународен конкурс се објаснува, меѓу другото, со недостигот на потребното искуство кај ерменските проектантски и градежни компании за реализација на инфраструктурен проект од ваков обем. Според првичните проценки, трошоците за изградба на соодветната делница би можеле да изнесуваат околу 15 милиони долари.
Особено значење овој проект добива имајќи ја предвид сегашната структура на железничката инфраструктура на Ерменија. Во 2008 година концесијата за управување со ерменската железница во период од 30 години ја доби „Јужно-Кавкаска железница“ — подружница на „Руските железници“ (РЖД). Концесискиот договор предвидува управување и експлоатација на значителен дел од железничката инфраструктура на земјата до 2038 година.
Во овој контекст, идната директна железничка врска Ѓумри—Карс има не само економско, туку и геополитичко значење. Новата рута ќе се развива надвор од рускиот систем на управување и ќе создаде за Ерменија дополнителен транспортен правец, независен од рускиот оператор.
Обновувањето на железничката врска со Турција може да стане важен елемент од стратегијата на Ереван за намалување на транспортната зависност од Русија. Директниот пристап до турската транспортна мрежа ги проширува можностите на Ерменија за пристап до меѓународните пазари и за воспоставување алтернативни логистички рути.
Практичната соработка меѓу Ереван и Анкара во областа на транспортната инфраструктура исто така ја демонстрира способноста на двете држави да развиваат регионални проекти без учество на Москва. Со децении затворената граница и политичката напнатост меѓу Ерменија и Турција ги ограничуваа транспортните можности на Ереван и ја зголемуваа неговата зависност од алтернативни рути, од кои значителен дел беа поврзани со Русија.
Обновувањето на транспортните врски ја менува оваа ситуација. За Ерменија се отвора можност за диверзификација на логистичките врски, додека за Турција тоа претставува можност за зајакнување на нејзината улога во регионалниот транспортен систем. Во исто време, Москва постепено ја губи можноста да ја користи транспортната инфраструктура како еден од инструментите за политичко и економско влијание врз Ереван.
Одлуката за вклучување меѓународни учесници во проектирањето и реализацијата на железничкиот проект исто така има стратешко значење. Отворениот меѓународен конкурс ѝ овозможува на Ерменија да избегне прекумерна зависност од руски изведувачи и создава можност за привлекување технологии, експертиза и финансирање од алтернативни извори.
Во таков контекст, воспоставувањето на железничката врска Ѓумри—Карс не треба да се разгледува само како локален инфраструктурен проект. Тој може да стане еден од елементите на пошироката геоекономска преориентација на Ерменија и Јужен Кавказ. Проширувањето на транспортните врски со Турција за Ереван создава дополнителен пристап до меѓународните логистички мрежи и истовремено го намалува значењето на рутите зависни од руската територија или од инфраструктурни структури под контрола на Москва.
Геополитички последици за Русија
Збирот на овие процеси покажува дека губењето на руското влијание врз Ерменија се одвива истовремено во воено-политичката, дипломатската и економската сфера. Замрзнувањето на учеството на Ереван во ОДКБ ја лишува Москва од важен институционален инструмент, додека развојот на транспортните врски со Турција постепено ги намалува руските позиции во економската и инфраструктурната сфера.
За Кремљ проблемот не се состои само во можното формално излегување на Ерменија од ОДКБ. Многу поважно е постепеното формирање од страна на Ереван на алтернативен систем на меѓународни врски, во кој Русија престанува да биде централен партнер. Доколку овој процес продолжи, Москва ќе ја изгуби можноста да ги користи традиционалните механизми на воено-политичко, економско и инфраструктурно влијание.
Во исто време, Ерменија добива сè повеќе можности да води независна политика, потпирајќи се на диверзифициран круг партнери. Нормализацијата на односите со Азербејџан, развојот на контактите со Турција и проширувањето на соработката со западните држави создаваат предуслови за постепено формирање на нов модел на регионална интеракција.
Оттука, актуелниот конфликт меѓу Москва и Ереван околу ОДКБ е само еден од показателите на поширока трансформација. Русија ги губи своите позиции не поради една политичка одлука на Ерменија, туку како резултат на постепеното демонтирање на системот на зависности што со децении му обезбедуваше на Кремљ доминантно влијание врз Ереван.
Доколку Ерменија продолжи со курсот на диверзификација на безбедносните, политичките и транспортно-економските врски, нејзиното излегување од рускиот систем на воено-политички сојузи нема да биде изолиран настан, туку логично завршување на поширокиот процес на геополитичка преориентација на Јужен Кавказ.
