Skip to content
Снимката со странските ловџии во Националниот парк „Маврово“ ја шокираше јавноста, а само еден ден подоцна службите на паркот соопштија дека од Мавровското Езеро отстраниле незаконски поставени риболовни мрежи. Но, зад двата настана стои поголема приказна: еден од највредните природни комплекси во Македонија повеќе од една деценија чека нов закон, важечки План за управување и современо зонирање што јасно ќе утврди што е дозволено, а што не.
Маврово формално не престанало да биде заштитено подрачје. Законот предвидува старите заштитени подрачја да продолжат да уживаат заштита. „Правниот вакуум“, на кој предупредуваат еколошките организации, се однесува на нешто друго: државата не ја довршила обврската да го ревалоризира паркот и да донесе нов акт приспособен на сегашните природни, инфраструктурни и економски притисоци.
ЗАШТИТА ИМА, НО Е ЗАГЛАВЕНА МЕЃУ 1952 И 2026 ГОДИНА
Националниот парк „Маврово“ првпат бил прогласен во 1949 година. Со законските измени од 1952 година неговата површина била зголемена од 11.750 на 73.088 хектари, а во границите биле вклучени 37 населени места.
Тие надворешни граници, според податоците на самиот Национален парк „Маврово“, во основа се користат и денес. На официјалната страница на паркот се наведува и дека постојното зонирање е изработено во рамките на Просторниот план од 1988 година.
Токму тука се појавува јазот. Македонија во 2004 година донесе нов Закон за заштита на природата. Неговиот член 187 му даде рок од шест години на надлежниот орган да изврши ревалоризација на претходно заштитените подрачја и да подготви нови акти за нивно прогласување.
Рокот помина, но новиот закон за Маврово не беше донесен.
Важно е да се направи разлика: членот 184 од Законот за заштита на природата предвидува старите подрачја да продолжат да уживаат заштита. Значи, Маврово не е избришано од картата на заштитени подрачја. Проблемот е што неговото управување не е целосно приспособено на современиот закон, новите научни податоци и притисоците што се појавија во изминатите децении.
Фото: НП Маврово
16 ГОДИНИ ИЗГУБЕНИ ВО ПОСТАПКИ
Првата Студија за ревалоризација на Маврово била изработувана од 2011 до 2013 година. Врз таа основа, во февруари 2015 година бил подготвен предлог-закон за повторно прогласување на паркот. Документот бил објавен на ЕНЕР, но подоцна бил повлечен без јавно образложение, наведуваат од „Еко-свест“.
Во 2021 година, Радио Слободна Европа објави дека институциите меѓусебно ја префрлале одговорноста. Владата посочувала дека паркот не доставил усогласен документ за зонирање, додека од ЈУ НП „Маврово“ тврделе дека предлогот бил изработен уште во 2012 година, но Министерството не го прифатило без соодветно образложение.
На 9 септември 2026 година, 21 граѓанска организација испратила ново барање до Министерството за животна средина. Тие побарале итно продолжување на постапката, јавна расправа за предлог-законот, усогласување на зонирањето со научните наоди и мораториум на активностите што не служат за заштита на природата.
ШТО МУ НЕДОСТАСУВА НА МАВРОВО?
Современата заштита на еден национален парк не се сведува само на табла поставена на неговиот влез. Потребни се неколку меѓусебно поврзани документи.
Првиот е новиот закон за репрогласување. Тој треба да ги утврди границите, зоните, режимите на заштита, управувачот и правилата според кои ќе се користи просторот.
Вториот е Планот за управување. Според членовите 98 и 99 од Законот за заштита на природата, планот треба да ги утврди мерките за заштита на живеалиштата, шумите, пределите, просторот и природните ресурси. Тој се носи за период од десет години и се ревидира според постигнатите резултати.
Третиот е просторниот план. Законот изречно предвидува дека за национален парк задолжително се донесува ваков документ. Тој треба да покаже каде може да има населби, туристички капацитети и инфраструктура и каде човечката интервенција мора да биде строго ограничена.
Без овие ажурирани документи, секој спорен проект повторно го отвора истото прашање: врз основа на која зона, кој план и кои актуелни научни податоци е донесена одлуката?
„РИБНИЧКА“: БАРАЊЕ ЗА СЕЧА ПРЕД ДА БИДЕ ЗАВРШЕНА ЗАШТИТАТА
Еден од најконкретните примери е малата хидроцентрала „Рибничка“.
„Еко-свест“ во август предупреди дека се подготвува сеча на шума за изградба на проектот. Хидроцентралата со години е предмет на критики од локалното население, домашните организации и меѓународната стручна јавност.
Директорот на паркот, Харис Ибраими, за Мета потврди дека инвеститорот доставил барање за расчистување на трасата, но нагласи дека дрвја не се исечени или маркирани и дека паркот сè уште не побарал согласност од Министерството за земјоделство.
Според неговата изјава, инвеститорот уште пред три години уплатил околу седум милиони денари како компензација за сечата што би била потребна за расчистување на теренот. Тоа не значи дека дозволата е издадена, но покажува колку далеку стигнала подготовката на проектот додека постапката за репрогласување на паркот останува недовршена.
Случајот со Маврово е отворен пред Бернската конвенција уште во 2014 година. Во декември 2025 година, Постојаниот комитет повторно констатирал дека хидроцентралите остануваат закана и дека нема видлив напредок во спроведувањето на претходните препораки.
ЛОВОТ СО СТРАНЦИ, САНИТАРНА МЕРКА ИЛИ КОМЕРЦИЈАЛНА АКТИВНОСТ?
Видеото со странските ловџии, објавено на „Јутјуб“ во јануари, повторно го насочи вниманието кон управувањето со дивиот свет во паркот. На снимката се гледаат ловџии придружувани од возило со ознаки на ЈУ НП „Маврово“.
Директорот Ибраими за „360 степени“ изјави дека станувало збор за санитарен отстрел одобрен во рамките на Програмата за одгледувачки мерки. Според него, ловџиите биле членови на шпанско ловно друштво, а примероци од отстреланиот дивеч биле испраќани на ветеринарни испитувања.
Од „Еко-свест“ и „Анима мунди“, пак, побараа целосна истрага, објавување на документацијата и утврдување кој го дозволил ловот и под кои услови. Тие бараат и привремен мораториум на активности додека не се воспостави целосна законска рамка.
Засега нема официјална институционална одлука дека прикажаниот лов бил незаконски. Но различните толкувања го покажуваат централниот проблем: јавноста нема лесен увид во сите програми, согласности и критериуми врз основа на кои се користат природните ресурси на паркот.
На 18 септември, овластени лица од ЈУ НП „Маврово“ пронашле и отстраниле незаконски поставени риболовни мрежи од Мавровското Езеро. За случајот била известена Полициската станица во Маврови Анови, а паркот најави продолжување на контролите.
Акцијата покажува дека чуварските служби работат и дека паркот не е простор без каква било контрола. Но отстранувањето мрежи, гаснењето пожари или поединечните теренски интервенции не можат да ги заменат законот, планот, зонирањето и долгорочниот систем за надзор.
„Контролите на езерото ќе продолжат“, соопшти ЈУ НП „Маврово“, повикувајќи ги граѓаните да пријавуваат бесправен риболов и други активности што ја загрозуваат природата.
Министерството најавува закон, но без јавно објавен рок
Од Министерството за животна средина за Телма изјавиле дека постапката за повторно прогласување треба да биде завршена, со што ќе се исполнат обврските од Законот за заштита на природата и ќе се донесе План за управување.
Министерството најавило и јавна расправа. Сепак, во објавениот одговор нема конкретен датум кога предлог-законот ќе биде подготвен, кога ќе влезе во владина процедура и кога планот ќе биде ставен на разгледување.
Тоа се прашањата на кои институциите треба да одговорат:
- Во која фаза е новиот закон за репрогласување?
- Кој е точниот рок за јавната расправа?
- Која студија за валоризација ќе биде основа за новото зонирање?
- Кои планови и програми моментално се применуваат за лов, сеча и користење на водите?
- Кога целосната документација ќе биде достапна за јавноста?
МАВРОВО Е ПРАШАЊЕ ОД НАЦИОНАЛЕН ИНТЕРЕС
Маврово зафаќа повеќе од 73.000 хектари меѓу Шар Планина, Бистра, Кораб, Дешат и Крчин. Целата територија на паркот во основа припаѓа на сливот на Радика, а во неговите граници се наоѓаат стотици водотеци, шуми, населби и важни туристички локалитети.
Според официјалните податоци на паркот, на ова подрачје се регистрирани 3.757 растителни и животински таксони. Само васкуларната флора брои околу 1.435 вида, а присутни се и ретки, ранливи и ендемични видови.
Затоа одлуките за една сеча, еден цевковод, еден лов или една дивоградба не остануваат изолирани настани. Тие го менуваат просторот врз кој зависат водите, шумите, туризмот, локалните заедници и опстанокот на дивиот свет.
