Само 69 милиони евра ќе плаќате во камати

Во држава во која граѓаните секој ден пресметуваат дали ќе им стигне платата до крајот на месецот, 69 милиони евра камати не смеат да звучат како технички детал. Не се тоа бројки за табела, ниту фуснота во собраниска процедура. Тоа се пари што ќе ги плати јавноста – преку буџетот, преку даноците, преку идните кратења и преку сите оние работи што државата утре ќе каже дека не може да ги финансира.

Новото задолжување од 260 милиони евра повторно ја отвори старата македонска приказна: власта зема кредит, а граѓаните добиваат објаснување дека тоа е неопходно, разумно и добро за државата. Но речиси никогаш не добиваат доволно јасен одговор што точно ќе се изгради, што ќе се поправи, што ќе се подобри и зошто идните буџети треба да носат уште една обврска.

На хартија, заемот е за општи буџетски потреби. Во реалниот живот, тоа значи дека парите влегуваат во големата државна каса, таму каде што секоја дупка може да се прогласи за потреба, секоја доцнежна обврска за стабилност, а секој нов кредит за одговорно управување. Токму затоа формулацијата „општи буџетски потреби“ звучи најневино, а е најопасна. Затоа што не кажува ништо прецизно, а обврзува многу конкретно.

Според пресметките изнесени во јавноста, каматите може да достигнат над 60 милиони евра, а со провизиите вкупниот дополнителен товар да се приближи до 69 милиони евра. Значи, државата зема 260 милиони евра, но граѓаните може да вратат речиси 330 милиони. Во таа разлика е целата вистина за долгот. Кредитот никогаш не е само она што денес го земаш. Кредитот е и она што утре ќе мора да го вратиш, кога политичарите веќе ќе бидат во друга кампања, друга функција или друга приказна.

Токму тука почнува проблемот со министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска. Таа не смее да се однесува како обичен сметководител кој само ги собира приходите, ги реди расходите и бара нов кредит кога фалат пари. Министер за финансии не е книговодител на Владата. Министер за финансии е чувар на државната каса. Човекот што прв треба да каже „не“ кога политичките желби стануваат прескапи за граѓаните.

Ако министерката не знае да објасни зошто државата мора да земе нови 260 милиони евра, ако не може јасно да покаже што ќе добие јавноста за тие пари, ако секоја критика ја сведува на партиска пресметка, тогаш проблемот не е само во заемот. Проблемот е во разбирањето на функцијата. Министерството за финансии не постои за да ги исполнува желбите на премиерот, партијата, коалицијата или градоначалниците. Постои за да ја брани јавната каса од нив.

Во нормална држава, министерот за финансии е последната брана пред расипничката политика. Кај нас, сè повеќе изгледа како тој да станува шалтер преку кој политичките планови добиваат кредитна форма. Наместо да биде институционална кочница, Димитриеска-Кочоска се претвора во лице што треба да ја оправда секоја нова позајмица со смирен тон, неколку проценти и уверување дека сè е под контрола.

Но јавните финансии не се смируваат со тон. Се смируваат со бројки, план, дисциплина и резултати.

Проблемот не е само овој заем. Проблемот е ритамот. Прво беше унгарскиот кредит од 500 милиони евра, договорен како голем финансиски потег што треба да донесе поддршка за економијата и проекти во општините. Потоа дојде британската кредитна рамка, претставена како стратешко партнерство и можност за милијарди евра инвестиции во инфраструктура. Сега доаѓаат нови 260 милиони евра за буџетски потреби.

Кога три големи задолжувања се редат едно по друго, тоа веќе не е случајност. Тоа е модел.

А тој модел мора да се анализира многу подлабоко од прашањето дали каматата е 3,25 проценти, 4,66 проценти или некоја друга бројка што ќе ја разберат само економистите. Суштинското прашање е многу поедноставно: дали државата се задолжува затоа што гради иднина или затоа што ја крпи сегашноста?

Ако унгарскиот кредит требаше да биде економски кислород, каде е јасната мапа на ефектите? Кои компании навистина добија развојна поддршка? Кои општини добија проекти што граѓаните можат да ги видат со очи, не само да ги слушнат на прес-конференција? Ако британската рамка треба да донесе големи инфраструктурни инвестиции, кои се тие проекти, колку ќе чинат, кој ќе ги гради, под кои услови и колку од парите ќе се вратат како реална економска вредност?

И ако новите 260 милиони евра се земаат за буџетски потреби, тогаш јавноста има право да праша: која потреба е толку голема, толку итна и толку неодложна што мора да се плати со нов долг?

Тука повеќе не станува збор само за економија. Станува збор за доверба. За начинот на кој државата се однесува кон парите што не се нејзини, туку наши. За леснотијата со која власта го потпишува долгот и тешкотијата со која граѓаните подоцна го плаќаат.

Јавниот долг во Македонија одамна не е апстрактна категорија од извештаите на Министерството за финансии. Тој е многу конкретен. Тој е болница во која недостига апарат. Училиште во кое нема нормални тоалети. Општина што чека канализација. Автобус што не доаѓа. Лек што не е на позитивна листа. Пат што се најавува десет години. Работник што плаќа даноци, а не гледа систем што му враќа достоинство.

Затоа 69 милиони евра камати не се „само камати“. Тоа се 69 милиони евра што можеле да бидат училишта, амбуланти, домови за стари лица, студентски домови, локални патишта, енергетска ефикасност, јавен превоз, зелени површини, противпожарна опрема, субвенции за домашно производство или поддршка за млади лекари, инженери и наставници.

Наместо тоа, тие ќе одат за цена на позајмени пари.

Димитриеска-Кочоска треба да разбере дека не управува со приватна сметка, ниту со партиски буџет. Таа управува со пари што ги собираат граѓаните, фирмите, работниците, пензионерите, малите бизниси, луѓето што секој месец плаќаат ДДВ, акцизи, придонеси и даноци. Секој потпис на нов кредит е потпис врз нивниот утрешен буџет.

Затоа не е доволно министерката да каже дека задолжувањето е предвидено, дека условите се поволни или дека државата има потреби. Тоа е јазик на администрација, не на одговорност. Од министер за финансии се очекува да каже каде е границата. До кога ќе се земаат кредити? Колку долг е премногу долг? Кои расходи ќе се скратат пред да се задолжиме повторно? Кој ќе одговара ако парите не создадат развој?

Ако одговорот на секоја буџетска потреба е нов заем, тогаш тоа не е финансиска стратегија. Тоа е политичко преживување купено со туѓи пари.

Најопасната работа во оваа приказна е нормализацијата. Да се навикнеме дека секоја година има нов кредит. Да се навикнеме дека секоја власт има свое „историско“ задолжување. Да се навикнеме дека долгот е нешто што го потпишуваат тие, а го враќа некој друг. Да се навикнеме дека јавноста треба да слуша бројки, но да не бара сметка.

А токму сметката е суштината.

Кога државата се задолжува, мора да каже за што. Кога зема пари, мора да каже кој ќе ги користи. Кога прифаќа камати, мора да каже колку ќе чинат. Кога ветува развој, мора да покаже каде ќе се види. Кога бара доверба, мора да понуди контрола.

Без тоа, секој кредит е само уште една политичка магла со датум на доспевање.

Унгарскиот кредит, британската рамка и новите 260 милиони евра не смеат да се гледаат како три одделни вести. Тие се една иста приказна за држава што сè почесто бара пари однадвор, а сè поретко објаснува зошто внатре нема доволно вредност, дисциплина и план.