Викенд репортажа: Тајните на Битола, сите нераскажани приказни

Зад фасадите, кафулињата и градската елеганција се кријат исчезнати јазици, првите филмски кадри на Балканот, градови закопани под земјата, љубови за кои се раскажуваат легенди и траги од војни што и денес излегуваат од почвата. Рацин.мк ви ги носи приказните за Битола и нејзината емоција.

Стасавме во Битола рано наутро, пеколен ден, бар за остатокот од државата, малку „тумби румби“ возејќи од Скопје, по новите патишта, но тука сме, второ кафе и пријатен разговор со млади на бензинската пумпа.

Најубаво е да се влезе во Битола рано наутро, пред Широк Сокак да се наполни со разговори, чекори и звуци од шолјите за кафе. Оти воопшто да не се изненадите оти ќе ви дојдат битолчани со: „Але, имам резервирано!“

Додека го пиете утринското кафе, фасадите на конзулскиот град се гледаат појасно. Некои блескаат обновени, други тивко се распаѓаат зад затворени прозорци. Градот изгледа како да се буди бавно, но неговата историја никогаш вистински не спиела.

Под секој балкон има нешто што не е напишано на туристичките табли. Под калдрмата има заборавени патишта. Во старите куќи има семејни приказни што никогаш не стигнале до книгите. А во битолската тишина сè уште можат да се насетат јазици што некогаш се зборувале на улиците, но денес речиси целосно исчезнале.

Битолчани велат дека градот не треба само да се гледа. Треба да се слуша.

Ова не е само градот на клавирите, конзулите, градските манири и долгите попладневни кафиња. Битола е град изграден од повеќе градови, еден врз друг. Град што бил антички центар, османлиско административно средиште, дипломатска престолнина, лулка на балканската кинематографија и место на едни од најтешките човечки трагедии во македонската историја.

Првата тајна на Битола е дека нејзината приказна не започнува во денешниот град.

Само неколку километри јужно, кај Хераклеја Линкестис, лежат остатоците од град основан во средината на четвртиот век пред нашата ера, во времето на Филип Втори Македонски. Подоцна Хераклеја станала значајна станица на римската Виа Егнација, патот што ги поврзувал Јадранот, Македонија и источниот дел од Римското Царство. Во градот имало театар, бањи, улици, фонтани, ранохристијански базилики и подови покриени со мозаици што и денес се меѓу највредните примери на ранохристијанската уметност во регионот.

Но тајната не е само во тоа што Хераклеја постоела.

Тајната е во нејзиното исчезнување.

Удрил силен земјотрес. Луѓето си заминале, градбите биле напуштени, земјата ги покрила улиците, а животот се преселил северно. Камењата останале под тревата, чекајќи некој повторно да ги открие. Денешна Битола настанала покрај сенката на еден исчезнат град, како продолжение на приказна што никогаш не била целосно прекината.

А, археолозите и сега откриваат дека Хераклеја можеби не е единствениот голем град што го крие битолската земја.

Кај селото Црнобуки, на локалитетот Градиште, истражувачи од Завод и музеј Битола и Универзитетот „Кал Поли Хумболт“ откриваат траги од голема античка населба. Со георадар и лидар била регистрирана акропола од најмалку седум акри, како и можен театар, работилница за текстил и други градски структури. Пронајдена е и монета кована меѓу 325 и 323 година пред нашата ера, во последните години од животот на Александар Македонски. Истражувачите внимателно ја разгледуваат можноста локалитетот да биде изгубениот Линк, некогашниот центар на кралството Линкестида, но тоа сè уште е научна хипотеза, а не конечен заклучок.

Можеби една од најголемите тајни на Битола допрва треба да биде ископана…

Но дел од градската историја не е под земјата. Таа е пред очите на сите, на Широк Сокак, во високите прозорци и украсените балкони.

Во последните децении од османлискиот период Битола, тогаш позната како Манастир, била еден од најважните административни и дипломатски центри на Балканот. Во градот работеле конзулати на бројни европски држави, а кон крајот на османлиското владеење биле активни претставништва на дванаесет земји. Оттука произлегло името „град на конзулите“, но зад романтичниот прекар стоела сурова политичка реалност – Битола била место од кое големите сили внимателно ги следеле воените, националните и политичките промени во целиот регион.

Во салоните на конзулските куќи се одржувале приеми, се испраќале доверливи извештаи, се граделе сојузи и се собирале информации. Додека по улиците минувале трговци, занаетчии, офицери, ученици и селани од Пелагонија, зад затворените врати се пишувале дипломатски процени за иднината на Македонија и на Османлиското Царство.

Битола била истовремено и балкански град и мала европска сцена.

Токму тука се школувал и Мустафа Кемал, подоцна познат како Ататурк, основачот на современа Турција. Тој учел во военото училиште во Манастир – Битола, сместено во објектот во кој денес работи Завод и музеј Битола. Во музејот постои посебна спомен-соба посветена на неговиот живот и образование.

Со неговите години во Битола е поврзана и една од најпознатите градски љубовни приказни.

Според преданието, младиот Мустафа Кемал се вљубил во битолчанката Елени Каринте, девојка од угледно семејство. Приказната вели дека нејзиниот татко се спротивставил на врската и ја испратил подалеку од градот. Нивната љубов не е целосно документирана со историски докази и со текот на времето добила легендарни размери, но во Битола сè уште се прераскажува како приказна за двајца млади луѓе што ги разделиле семејството, времето и историјата.

Битола има необична способност да ги претвора разделбите во трајни спомени.

Една друга битолска тајна се крие во движењето.

Во почетокот на дваесеттиот век, додека најголемиот дел од Балканот сè уште го запознавал новиот изум наречен филм, браќата Јанаки и Милтон Манаки во Битола ја донеле камерата „Биоскоп 300“. Со неа ги снимиле првите подвижни филмски кадри создадени во османлискиот дел на Балканот. Меѓу најпознатите снимки е нивната баба Деспина, снимена во 1905 година додека преде и ткае.

Во тие неколку секунди не се гледаат владетели, генерали или големи историски настани.

Се гледа една стара жена и нејзините раце.

Можеби токму затоа снимката е толку важна. Манаки не ја снимиле само историјата што влегувала во учебниците. Тие го снимале секојдневието – свадби, обичаи, пазари, семејства, градски улици, верски церемонии и луѓе кои никогаш не можеле да замислат дека нивните движења ќе бидат гледани повеќе од еден век подоцна.

Благодарение на нив, стара Битола не останала само на фотографиите. Таа повторно оди, се врти, работи и гледа кон камерата.

Но меѓу битолските фотографии има и лица на луѓе чии домови останале празни.

Со векови Битола имала голема и значајна сефардска еврејска заедница. Еврејските семејства зборувале ладино, тргувале, отворале дуќани, училишта и верски установи и биле неразделен дел од градскиот живот. Еврејските гробишта во Битола датираат од 1497 година и се сметаат за едни од најстарите на Балканот.

Во старите регистри останале нивните имиња. Во фотографските архиви останале нивните лица. Во градот, сепак, нивните гласови речиси исчезнале.

На 11 март 1943 година, во студено и снежно утро, 793 еврејски семејства од Битола, вкупно 3.351 човек, биле насилно изведени од своите домови. Биле однесени во скопскиот Монопол, а потоа најголемиот дел од депортираните македонски Евреи биле испратени во логорот на смртта Треблинка. Речиси целата битолска заедница била уништена.

Тоа утро не исчезнале само луѓе!

Исчезнале семејни песни, детски игри, молитви, љубовни писма, шеги, караници и планови за иднината. Исчезнал е еден цел слој од градот.

На старите фотографии може да се видат мажи и жени кои гледаат право во објективот. Во тој момент тие не знаеле зошто нивните фотографии биле собирани. Дел од портретите биле користени од бугарските окупациски власти за полициска регистрација на еврејското население. Денес тие фотографии се меѓу ретките докази дека зад бројката од 3.351 депортиран човек стоеле 3.351 различен живот.

Битола ја носи таа празнина и денес.

Можеби токму затоа градот понекогаш изгледа потивок отколку што би требало.

Неговата тишина ја носи и Првата светска војна. По влегувањето на сојузничките сили во 1916 година, фронтот останал во непосредна близина на градот. Битола била изложена на долготрајни артилериски и воздушни напади, а од март до октомври 1917 година биле регистрирани 13 големи бомбардирања, при што бил употребуван и отровен гас. Градот бил меѓу најтешко погодените урбани средини на Македонскиот фронт.

Војната не останала само во архивите.

Во 2020 година, при градежни работи во близина на битолскиот стадион биле пронајдени околу 15.000 артилериски гранати од Првата светска војна. Повеќе од сто години подоцна, земјата повторно го исфрлила оружјето со кое бил напаѓан градот.

Тоа е можеби најстрашната битолска тајна – минатото овде не е метафора. Понекогаш е вистинска граната закопана неколку метри под денешните улици.

А над тие улици животот продолжува.

Се отвораат кафулињата. Келнерите ги местат масите. Луѓето го започнуваат своето традиционално дефиле по Широк Сокак. Некој доцни на состанок, некој се поздравува со стар пријател, некој застанува пред излог, а некој првпат го посетува градот и се обидува да разбере зошто Битола остава толку силно чувство.

Можеби затоа што во неа ништо не е само она што изгледа.

Широк Сокак не е само улица, туку некогашна сцена на дипломати, трговци, офицери, фотографи и семејства од различни вери и јазици. Старата воена школа не е само музеј, туку место низ кое поминал човек што подоцна ќе ја промени историјата на Турција. Напуштените еврејски гробишта не се само стари камења, туку последната адреса на заедница избришана од градот. Хераклеја не е само археолошки локалитет, туку доказ дека градовите можат да исчезнат, а сепак да продолжат да живеат под други имиња.

Битола никогаш не била само „град на конзулите“.

Таа била град на луѓе кои заминале, на луѓе кои не се вратиле и на луѓе кои останале да ги чуваат нивните приказни.

Кога вечерта ќе падне над Пелистер, светлата на Широк Сокак повторно ги осветлуваат фасадите. Градот изгледа свечено, речиси театарски. Но зад светлината остануваат сенките на сите негови претходни животи.

И можеби токму таму се крие вистинската тајна на Битола.

Не во некој подземен тунел, изгубено богатство или стар запис, туку во способноста на градот да помни дури и тогаш кога луѓето забораваат.