Заврши најголемиот Мундијал во историјата: кој заработи, кој загуби и што остави турнирот зад себе?

Шпанија го освои трофејот, ФИФА ги урна комерцијалните рекорди, а навивачите, репрезентациите и животната средина ја платија цената на турнирот со 48 селекции, 104 натпревари и огромни растојанија

Шпанија е нов светски шампион откако во финалето во Њу Џерси ја совлада Аргентина со 1:0 по продолженија, со голот на Феран Торес во 106. минута. Со последниот судиски свиреж заврши првиот Мундијал со 48 репрезентации, 104 натпревари и три земји домаќини, но започна пресметката за неговата вистинска цена. Турнирот донесе рекордна посетеност, огромни приходи и пошироко глобално учество, но и скапи билети, исцрпувачки патувања, екстремни горештини и нови сомнежи околу начинот на кој ФИФА управува со светскиот фудбал.

1. Рекорден награден фонд, но парите прво одат кај федерациите

Шпанската фудбалска федерација за освоената титула ќе добие 51 милион долари, додека Аргентина како финалист ќе инкасира 34 милиони. Англија за третото место добива 30 милиони, Франција 28 милиони, а четирите четвртфиналисти по 20 милиони долари.

Репрезентациите елиминирани во осминафиналето добиваат по 16 милиони, учесниците во првата нокаут-рунда по 12 милиони, а селекциите што не ја минаа групната фаза по 10 милиони долари. Секоја федерација дополнително добива средства за подготовка, со што минималниот приход за учество достигнува 12,5 милиони долари. Вкупниот финансиски пакет за 48-те репрезентации изнесува рекордни 871 милион долари.

Овие пари не им се исплаќаат директно на фудбалерите, туку на националните федерации. Тие потоа одлучуваат колкав дел ќе биде распределен како премии за играчите и стручниот штаб, а колкав ќе остане за трошоци и развој на фудбалот.

ФИФА во текот на пролетта го зголеми фондот за повеќе од 100 милиони долари по притисокот од европските федерации, кои предупредиле дека поради патувањата, сместувањето и даночните обврски некои репрезентации би можеле да завршат со загуба доколку не стигнат далеку во турнирот. ФИФА ги покрива авионските билети, сместувањето и локалниот превоз за делегации до 50 лица, но федерациите плаќаат осигурување, дополнителен персонал и низа споредни трошоци.

Шпанија го доби најголемиот чек, но најголемиот финансиски победник повторно е ФИФА, која го претвори проширениот формат во значително поголем број натпревари, телевизиски термини, спонзорски пакети и билети.

2. Повеќе репрезентации, повеќе натпревари и рекордна публика

Мундијалот траеше 39 дена и донесе 104 натпревари на 16 стадиони во САД, Канада и Мексико. Вкупно беа постигнати 308 голови, а на трибините поминаа 6.810.966 гледачи, најмногу во историјата на светските првенства.

Проширувањето од 32 на 48 репрезентации им овозможи на повеќе земји да настапат на најголемата сцена. За помалите фудбалски пазари тоа значеше пари, видливост, искуство и можност за долгорочен развој. Истовремено, воведувањето на шеснаесетфиналната рунда создаде дополнителни 40 натпревари во споредба со форматот од Катар.

Но, количината не секогаш произведуваше квалитет. Подолгата групна фаза и пласманот на осум третопласирани селекции го намалија ризикот за дел од фаворитите, а календарот повремено создаваше натпревари со помал натпреварувачки интензитет. Анализата на Ројтерс по финалето оцени дека новиот формат донел поголема вклученост и публика, но и пренатрупан распоред што во делови ја разводнил драмата на турнирот.

ФИФА, сепак, доби јасен комерцијален аргумент за задржување на форматот. Повеќе учесници значат повеќе национални пазари, повеќе гледачи и подолг период во кој Светското првенство доминира во глобалната медиумска понуда.

3. Турнир меѓу четири временски зони

Најголемата логистичка слабост на Мундијалот беше неговата географија. Натпреварите се играа во 16 градови, распоредени меѓу повеќе временски зони и на растојание од околу 4.500 километри меѓу Ванкувер и Мајами.

ФИФА ги подели градовите во западен, централен и источен кластер, но репрезентациите и навивачите сепак мораа често да патуваат со авион. Само Англија за трите натпревари од групната фаза помина околу 2.770 километри меѓу Далас, Бостон и Њу Џерси.

Таквиот систем беше добар за авиокомпаниите, хотелите и туристичките платформи, но скап за навивачите и проблематичен за животната средина. Проценката на платформата „Гринли“, објавена пред почетокот на турнирот, предвидуваше околу 7,8 милиони тони емисии на јаглерод диоксид, повеќе од двојно во споредба со Катар 2022. Според истата анализа, до 87 проценти од емисиите се поврзани со патувањата на навивачите, репрезентациите и медиумите. Ова е проценка, а не конечен ревидиран еколошки биланс на турнирот.

Дополнителен проблем беа високите температури и влажноста. Климатските услови доведоа до редовни паузи за хидратација, кои го заштитија здравјето на фудбалерите, но истовремено го прекинуваа природниот ритам на натпреварите. Дел од критичарите во тоа препознаа и можност фудбалот постепено да се приспособува кон американскиот телевизиски модел со повеќе комерцијални прекини.

4. Полни стадиони, но билетите тешко достапни за просечниот навивач

Комерцијалната стратегија на ФИФА функционираше. Во групната фаза беа исполнети околу 99,7 проценти од расположливите места, а уште пред завршницата турнирот имаше повеќе од 20 милијарди прегледи на видеосодржини на дигиталните платформи.

Но, рекордите беа постигнати со цени што за голем дел од традиционалната публика беа недостапни. ФИФА првпат воведе динамичко формирање на цените. Пред финалето, просечната цена на билет на препродажните платформи надмина 11.000 долари, додека дел од билетите на официјалната платформа се нудеа за околу 32.000 долари.

ФИФА покажа дека постои публика подготвена да плати речиси неограничена цена за најголемите натпревари. Истовремено, турнирот дополнително се оддалечи од корените на фудбалот како спорт достапен за работничката и локалната публика.

Медиумски извештај објавен пред финалето наведува дека ФИФА се подготвува да пријави приходи од околу 15 милијарди долари за циклусот поврзан со Мундијалот, над претходните проекции. Конечен и ревидиран финансиски извештај сè уште не е објавен.

Ниту економскиот ефект за домаќините не беше рамномерно распределен. Во Мексико, каде што се одиграа 13 натпревари, проценката за придонесот кон економскиот раст беше намалена на 0,4 до 0,5 проценти. Проценетиот економски ефект од две милијарди долари беше значително под првичните очекувања, а дел од рестораните, хотелите и малите бизниси не почувствуваа зголемена потрошувачка.

5. Финалето заврши, но не и кризата на доверба

Неколку часа пред финалето, генералниот секретар на Советот на Европа, Ален Берсе, побара од ФИФА нова и посилна рамка за интегритет пред Светското првенство во 2030 година.

Советот предупреди на растечкото влијание на обложувањето, можностите за манипулација со поединечни настани во натпреварите и опасноста од политички притисоци врз спортските одлуки. Берсе предложи отворање „трето полувреме“, односно формален дијалог меѓу ФИФА и Советот на Европа за создавање правила што би важеле пред почетокот на следниот Мундијал.

Организациите за човекови права паралелно предупредуваа на ризици за мигрантите, работниците, новинарите, локалните заедници и ЛГБТИ навивачите. Мундијалот во 2026 година беше првиот за кој постоеја задолжителни барања за човекови права уште во процесот на кандидатура, но „Хјуман рајтс воч“ и „Амнести интернешнел“ оценија дека спроведувањето на тие обврски било недоволно и нееднакво.

Така, зад Шпанија останува вториот светски трофеј, зад ФИФА рекордна комерцијална машина, а зад домаќините стадиони, инфраструктура и милиони посетители. Зад турнирот остануваат и повисоки цени, поголем климатски отпечаток и прашањето дали фудбалот се проширува за да стане подостапен за светот или за да создаде уште поголем пазар за ФИФА.