Зошто Мицкоски го напаѓа обвинителот за предметот шпионажа

Во држава членка на НАТО, сомнеж за можен пробив во претседателски кабинет не е тема за партиски пресметки, навреди и дневнополитички театар. Тоа е прашање што бара ладна институционална реакција, брза дигитална форензика, обезбедени снимки, проверени сервери, јасен одговор од МВР и целосна соработка со Обвинителството.

Особено ако сомнежите се однесуваат на институција низ која минуваат доверливи информации, безбедносни проценки и комуникации што ја допираат не само државата, туку и нејзините сојузници.

Но, наместо државничка смиреност, премиерот Христијан Мицкоски избра напад. Наместо да побара секој документ, секој лог, секоја снимка и секој електронски траг да бидат доставени до обвинителството, тој го нападна обвинителот и ја префрли расправата од суштината кон политичка дискредитација.

Прашањата што Мицкоски ги избегнува

Суштината е едноставна и страшна. Дали имало неовластен пристап до системите во Кабинетот? Дали се извлечени податоци? Дали тие податоци биле класифицирани? Дали некој се обидел да го прикрие случајот? Дали МВР навреме ги доставило сите докази? Дали постојат снимки од Вила Водно и зошто Обвинителството со месеци не добива целосен одговор за видеонадзорот?

Ова се прашања на кои државата мора да одговори со документи, не со политички квалификации. Ако нема пробив, тоа треба да го покаже форензика. Ако нема злоупотреба, тоа треба да го покаже истрага. Ако нема прикривање, тоа треба да го потврдат снимки, логови, пристапни листи и комуникациски траги. Државата не се брани со зборови, туку со доказен материјал.

Премиерот нема право на партиски театар

Наместо да побара институционално расчистување, Мицкоски го нападна Обвинителството и Ислам Абази, нарекувајќи ги подносителите „шпионски талог“ и „глодари“, а Обвинителството го обвини дека создава паника. Тоа не е државнички одговор. Тоа е класична техника на политичко обезвреднување: кога не можеш или не сакаш да одговориш на суштината, го валкаш гласникот.

Но, премиерот нема луксуз да глуми коментатор кога се отвора сомнеж за можен безбедносен пробив во Кабинетот на претседателот на државата. Тој не е надворешен набљудувач. Тој е прв човек на извршната власт, под која е МВР. Ако Обвинителството бара материјали, МВР мора да одговори. Ако има снимки, тие мора да се обезбедат. Ако има електронски траги, тие мора да се вештачат. Ако има пропусти, некој мора да одговара.

Мицкоски мора да го расчисти случајот, не да го покрива со навреди. Тој мора јавно да каже дали сите институции под Владата целосно соработуваат со Обвинителството. Мора да обезбеди МВР да одговори на секое барање за докази. Мора да побара безбедносна ревизија на системите, а не да води војна со обвинител што отворил предмет. Ако премиерот е сигурен дека нема ништо, тогаш најмногу нему треба да му одговара целосна, брза и немилосрдна истрага.

МВР мора да му одговори на Обвинителството

Една од најопасните точки во овој случај е односот меѓу МВР и Обвинителството. Ако предметот е отворен по индиции од Секторот за компјутерски криминал, тогаш МВР не може да застане на половина пат. Институцијата што прва алармирала мора до крај да ги достави сите материјали што можат да ја потврдат или да ја урнат пријавата.

Обвинителството мора да добие електронски уреди, серверски логови, ВПН-записи, пристапни листи, видеонадзор, комуникации, записници и службени белешки. Ако некој уред бил користен, мора да се знае од кого, кога и со какви овластувања. Ако некој пристапил до податоци, мора да се знае дали тоа било службено, незаконско или технички невозможно. Ако некој бришел траги, тоа веќе не е политички скандал, туку директен удар врз правдата.

Тука нема простор за доцнење, молк и бирократско криење зад „постапката е во тек“. Постапката е во тек токму затоа што некој треба да ѝ даде материјал. А ако МВР не му одговори на Обвинителството, тогаш прашањето повеќе не е само дали имало шпионажа, туку дали државата има волја да ја истражи шпионажата.

НАТО гледа

Ова не е домашна епизода што може да се затвори со две изјави, три партиски соопштенија и една медиумска магла. Македонија е членка на НАТО. Во Кабинетот на претседателот, во Министерството за одбрана, во Агенцијата за разузнавање и во безбедносниот систем циркулираат информации што не се обичен административен материјал. Тие се дел од довербата што сојузниците ја имаат во нас.

НАТО гледа дали државата има процедури. Гледа дали има контрола врз класифицирани информации. Гледа дали институциите соработуваат со обвинителството. Гледа дали политичката власт ги штити системите или ги штити своите луѓе. Гледа дали претседателскиот кабинет е безбеден простор или партиски двор во кој може да влезе секој со доволно блиска врска.

Најлошата порака што Македонија може да ја испрати до сојузниците не е дека имало сомнеж за пробив. Сомнежи има во секоја држава. Најлошата порака е дека кога се појавил сомнеж, државата почнала да се кара со обвинителот наместо да ги отвори серверите.

Ова не смее да биде епизода!

Македонската политика има опасна навика да ги претвора безбедносните скандали во епизоди. Неколку дена возбуда, неколку партиски прес-конференции, неколку меѓусебни навреди, а потоа тишина. Овој случај не смее да заврши така. Не смее да биде уште една приказна што ќе исчезне во архивата на нерешени афери.

Ако пријавата е лажна, тоа мора јасно да се утврди и да има одговорност за лажно пријавување. Ако пријавата има основа, тогаш мора да има истрага, обвинение и расчистување до последната алка. Трет пат нема. Најопасното сценарио е државата да остави сè во сива зона, за сите да можат да тврдат дека се во право, а вистината да остане закопана под институционален песок.

Во ваков случај, не е доволно само да се каже дека предистрагата е во тек. Јавноста има право да знае дали се обезбедени снимките, дали се преземени уредите, дали е направена дигитална форензика, дали се проверени пристапите до системите, дали се проверени евентуални класифицирани информации и дали има ризик за НАТО-комуникации. Сè што не може да се објави поради класифицирана природа, мора да биде проверено преку надзорните механизми. Но не смее да остане непроверено.

Молкот на Сиљановска

Молкот на Сиљановска-Давкова е посебна приказна. Претседателката не е гостин во сопствениот кабинет. Таа е врховен командант, институција со пристап до најчувствителни државни информации и лице што треба да има најголем интерес да се расчисти секој сомнеж. Ако во нејзиниот кабинет има предмет за можна шпионажа, таа не може да биде тивок пион во туѓа партиска шаховска партија.

Сиљановска не мора да пресудува. Но мора да побара одговори. Мора да каже дали Кабинетот целосно соработува со Обвинителството. Мора да каже дали се обезбедени сите материјали. Мора да побара безбедносна проверка на системите. Мора да покаже дека институцијата претседател не е продолжена рака на партиски штаб, туку државна институција што ја брани сопствената безбедносна тежина.

Ако молчи, остава простор други да зборуваат наместо неа. Ако премиерот го води наративот, а претседателката молчи, тогаш се поставува прашањето дали таа управува со кризата или кризата управува со неа. А во предмет со можни разузнавачки импликации, тоа не е прашање на впечаток, туку на државен капацитет.

Орбановата сенка и европскиот ќорсокак

Тука почнува пошироката политичка карта. ВМРО-ДПМНЕ и Мицкоски со години градат блиска политичка линија со Виктор Орбан и Фидес. Таа врска не е само протоколарна. Таа е политички модел: силна извршна власт, притисок врз институции, напад врз критичари, медиумски паралелни системи и европска реторика што завршува во националистички ќорсокак.

Орбановата Унгарија стана прибежиште за Никола Груевски, поранешен македонски премиер и симбол на заробена држава. Унгарски капитал и медиумско влијание со години беа дел од десничарскиот информативен екосистем на Балканот. Во исто време, Орбан е највидливиот лидер во ЕУ што ја релативизира руската политика и ја блокира европската солидарност со Украина кога тоа му одговара политички.

Не значи дека секој што се среќава со Орбан работи за Москва. Но значи дека политичката близина со тој модел мора да се чита во контекст. Особено кога дома се блокира европскиот пат, се одбива нормализација на процесот кон ЕУ, се користи антибриселска фрустрација, а во исто време се отвора предмет со наводи за можни руски разузнавачки врски. Тоа не е доказ. Но е доволна причина државата да биде максимално транспарентна, а не нервозно агресивна.

Кого штити маглата?

Затоа прашањето за Русија не треба да се постави евтино, како партиска етикета, туку сериозно, како геополитичка логика. Нема јавен доказ дека ВМРО-ДПМНЕ како партија оперативно работи за Москва. Но има видлива политичка матрица: блискост со орбановиот модел, отпор кон европскиот компромис со уставните измени, релативизација на институционалните проверки и напад врз обвинителство токму кога предметот допира до наводи за странска разузнавачка структура.

Во држава членка на НАТО, тоа не е ситница. Тоа е црвена ламба.

Ако предметот е измислен, власта треба да инсистира тој да се затвори со докази, а не со навреди. Ако предметот е сериозен, власта треба да покаже дека ниту Кабинетот на претседателката, ниту МВР, ниту Агенцијата за разузнавање, ниту Владата се над истрагата. Но кога премиерот прв ја пушта маглата, тогаш логичното прашање е: кого штити оваа магла?

Државата се брани со докази

Токму затоа предметот за шпионажа е повеќе од предмет. Тој е тест дали државата има институции или само вертикали. Ако има институции, МВР мора да достави сè што бара Обвинителството. Ако има институции, Кабинетот на претседателката мора јавно да каже што презел за заштита на системите. Ако има институции, премиерот не смее да ги нарекува луѓето „глодари“ затоа што поднеле пријава за можен безбедносен пробив.

Мицкоски го напаѓа обвинителот затоа што обвинителството, макар и бавно, макар и со сите свои слабости, во овој случај ја допира зоната што власта сака да ја претвори во недопирлива. А таму каде што се среќаваат Вила Водно, МВР, разузнавачки структури, можни странски служби, Орбанови политички сенки и европскиот застој, не се брани државата со навреди. Таму државата се брани со докази.

Ако Сиљановска молчи, Мицкоски навредува, МВР доцни, а Обвинителството чека, тогаш проблемот веќе не е само дали имало шпионажа. Проблемот е дали државата има капацитет да ја дознае вистината кога вистината може да биде непријатна за власта.