Skip to content
На 27 мај 2025 година, Советот на Европската Унија го усвои финансискиот инструмент SAFE (Безбедносна акција за Европа), кој има за цел да ја забрза одбранбената подготвеност на земјите-членки. Тој ќе обезбеди финансиска поддршка за итни и големи инвестиции во европската одбранбена индустрија насочени кон решавање на критичните празнини во капацитетите.
По руската инвазија на Украина во 2022 година, ЕУ сфати дека нејзината долгогодишна зависност од САД за безбедност е ранливост. Војната откри недостиг на муниција, слаба координација во одбранбената индустрија и ограничен капацитет за брз одговор. Паралелно, враќањето на Доналд Трамп и понеодлучната посветеност на САД кон НАТО ги зголемија загриженостите во Европа дека одбраната на САД не е загарантирана на долг рок. Ова доведе до политички притисок врз ЕУ да изгради „стратешка автономија“.
Зајакнување на европската одбранбена технолошка и индустриска база
Инструментот SAFE предвидува обезбедување до 150 милијарди евра долгорочни заеми по конкурентни услови за земјите-членки кои бараат финансирање за развој на одбранбени капацитети. Средствата ќе бидат насочени кон забрзување на клучните јавни набавки, така што европската одбранбена индустрија може да ги задоволи растечките потреби за опрема.
Со цел да се ограничи фрагментацијата и да се зголеми ефикасноста, проектите ќе се спроведуваат главно преку заеднички јавни набавки во кои ќе учествуваат најмалку една земја-членка – корисник на SAFE, како и други земји-членки, Украина и земји од Европската економска зона. Во исто време, со оглед на динамичната геополитичка ситуација, дозволено е и привремено финансирање на поединечни договори, кога е потребно за навремена испорака на критична опрема.
Финансирањето ќе се обезбеди преку инструменти на ЕУ за кредитирање, овозможувајќи понуда на поволни услови, поддржани од високиот кредитен рејтинг на ЕУ.
Унифициран европски одбранбен одговор
SAFE е дел од напорите на ЕУ за зголемување на подготвеноста за одбрана, утврдени од Европскиот совет во март 2025 година. Инструментот е првиот столб на иницијативата ReArm Europe/Readiness 2030 на Европската комисија, која има за цел да мобилизира над 800 милијарди евра за одбрана во рамките на Унијата.
Механизмот ги надополнува постојните политики со создавање услови за зголемување на националните трошоци за одбрана преку поголема флексибилност во рамките на Пактот за стабилност и раст, олеснување на инвестициите преку европските фондови, потпирање на поддршка од Европската инвестициска банка и поттикнување на привлекување на приватен капитал во стратешки проекти.
Што ќе финансира SAFE?
Финансирањето од SAFE ќе биде насочено кон приоритетни одбранбени производи, поделени во две главни категории. Првата опфаќа муниција и ракети, високопрецизни артилериски системи, копнени борбени способности и придружни системи, вклучувајќи опрема за персонал и пешадија, мали дронови од класа 1 на НАТО и технологии за борба против дронови, како и заштита на критичната инфраструктура, сајбер безбедноста и воената мобилност.
Втората категорија вклучува системи за воздушна и ракетна одбрана, поморски способности, беспилотни летала од повисока класа, стратешки способности како што се воздушен транспорт и полнење гориво воздух-воздух, системи за команда и разузнавање, вселенски средства и услуги, заштита на вселенската инфраструктура, како и решенија за вештачка интелигенција и електронско војување.
За сите проекти е воведен услов уделот на компоненти што потекнуваат надвор од ЕУ, земјите од ЕЕА-ЕФТА (Исланд, Лихтенштајн и Норвешка) или Украина да не надминува 35%. Проектите во втората категорија ќе бидат предмет на дополнителни услови, вклучувајќи гаранции за можноста за прилагодување на опремата без ограничувања од трети страни.
Поддршка за Украина и доверливи партнери
SAFE се фокусира на проширување на соработката со земјите-партнери. Украина и земјите од ЕЕА-ЕФТА ќе учествуваат под еднакви услови со земјите-членки, вклучително и во заеднички јавни набавки и пристап до одбранбените индустрии.
Иако само земјите-членки имаат пристап до заеми, проектите можат да вклучуваат и земји-кандидатки и потенцијални кандидатки за членство во ЕУ, како и земји со договори за безбедност и одбрана со Унијата, вклучувајќи ги Канада, Јапонија, Обединетото Кралство и други партнери. Ова може да се прошири преку дополнителни билатерални и мултилатерални аранжмани.
Следни чекори
SAFE стапи на сила на 29 мај 2025 година, по неговото објавување во Службениот весник на ЕУ. На земјите-членки им беше дадена можност да поднесат национални планови за пристап до финансирање и да продолжат со спроведувањето на проекти усогласени со заедничките европски приоритети.
ЕК веќе ги испитува примените предлози. Рокот за изразување интерес и индикативни износи на побарани заеми истече на 29 јули 2025 година. До 30 ноември 2025 година, вкупно 19 земји-членки поднесоа национални планови за инвестиции во одбраната. На 15 јануари 2026 година, Комисијата одобри прв пакет финансиска поддршка за осум земји – Белгија, Бугарија, Данска, Шпанија, Хрватска, Кипар, Португалија и Романија.