ВЛЕН од коалиција до партија: Сега треба да се преживее кога ќе почне поделбата на моќта

Трансформацијата на ВЛЕН од коалиција во единствена партија е обид да се надмине најголемата слабост на албанскиот политички блок во Северна Македонија во последните две децении – фрагментацијата.

Самото обединување испраќа порака дека лидерите на различните партии процениле дека одвоено веќе не можат да ја одржат политичката тежина што ја имаа во моментот кога настапија заеднички против ДУИ. Со тоа, ВЛЕН сака да се претстави како нов, „пост-ДУИ“ политички проект: помалку клиентелистички, поевропски, поинституционален и поблизок до помладите Албанци, особено урбаното гласачко тело.

Предностите…

Најголемата предност на новата партија е токму моментот во кој се случува обединувањето. ДУИ за првпат по долго време не е центар на власта, а тоа создаде простор кај дел од албанските гласачи за политички експеримент и желба за „нова елита“.

ВЛЕН успеа да ја искористи таа енергија на парламентарните избори во 2024 година, а потоа и со влезот во владата со ВМРО-ДПМНЕ доби пристап до институционална моќ и кадровска распределба. Тоа значи дека сега не е само протестен или опозициски блок, туку политичка структура што има можност да испорачува конкретни резултати.

Дополнителна сила на ВЛЕН е што партијата се обидува да комбинира два наративи кои ретко успеваат заедно: етничка мобилизација и европска модернизација. Од една страна, инсистира на албанските права, јазикот и идентитетот, а од друга зборува за борба против корупцијата, владеење на правото, НАТО и европски интеграции. Тоа е обид да се задржи традиционалниот албански гласач, но и да се привлече средната класа која е уморна од националистичка реторика без економски и институционални резултати.

Слабостите…

Сепак, токму тука почнуваат и слабостите. ВЛЕН е составен од повеќе политички структури и лидери со различни амбиции, локални мрежи и суети. Коалициите лесно се обединуваат кога има заеднички непријател, но многу потешко функционираат кога треба да изградат единствена хиерархија.

Прашањето кој навистина ќе ја контролира партијата – Изет Меџити, Биљал Касами, Зеќирија Ибрахими или некој друг – може да стане сериозен извор на внатрешни судири веднаш кога ќе почне распределбата на кандидатски листи, општински штабови и влијание во владата. Историјата на албанскиот политички блок во Македонија покажува дека речиси секоја поголема партија со време произведувала нови фракции и отцепувања.

Ризикот ВМРО-ДПМНЕ…

Втор ризик е односот со ВМРО-ДПМНЕ. Додека ВЛЕН е во подем, партнерството со најголемата македонска партија му носи стабилност и ресурси. Но, во еден момент може да почне да го троши. Дел од албанските гласачи традиционално се сомничави кон преголема блискост со македонски десничарски партии. Ако ВЛЕН биде перцепиран како „помал партнер без автономија“, тогаш ДУИ лесно ќе ја врати реториката дека само тие знаат да „преговараат од позиција на сила“. Тоа особено ќе се почувствува ако има застој во евроинтеграциите, меѓуетнички тензии или незадоволство од економските политики на владата.

Проблем за ВЛЕН може да стане и самото ветување за „нова политичка култура“. Колку повеќе партијата зборува за антикорупција и институционалност, толку повеќе јавноста ќе ја мери според тие стандарди. Ако почнат класични партиски вработувања, клиентелизам или кадровски скандали, тогаш разликата меѓу ВЛЕН и ДУИ брзо ќе се избрише во очите на гласачите. А токму наративот „ние не сме ДУИ“ е главното политичко гориво на новата партија.

Особено интересно ќе биде прашањето дали ВЛЕН може да прерасне од етничка во поширока реформска партија. Засега нејзиниот политички капацитет главно е врзан за албанскиот електорат. Но, ако сака долгорочна стабилност и вистинска трансформација на политичката сцена, ќе мора да понуди и поширока визија за државата – економија, институции, образование, иселување на младите и корупција.

Сенката на ДУИ…

Во спротивно, ќе остане само нова верзија на стар модел: доминантна етничка партија која со време ќе почне да старее како што старееше и ДУИ.

Се разбира, очекуваното сценарио е дека во следните неколку години ќе гледаме директна битка меѓу ВЛЕН и ДУИ за тоа кој ќе биде „автентичниот претставник“ на Албанците во државата. Таа битка нема да биде само изборна, туку и симболична: старата политичка школа против новата генерација, иако многумина велат дека во ВЛЕН има само „стари“ кадри на ДУИ.

Затоа, прашањето е дали ВЛЕН навистина ќе успее да стане нешто ново, или со текот на времето ќе почне да личи на системот што денес го критикува. Токму заради „трансферот“ на навиките на „старите“ кадри во новата партија.