Skip to content
Изборот на нов висок претставник во Босна и Херцеговина се претвори во нова точка на судир меѓу САД и влијателните европски земји, во момент кога Сараево повторно е под притисок од блокади, етнички поделби и закочени реформи на патот кон ЕУ.
По оставката на Кристијан Шмит, Управниот одбор на Советот за имплементација на мирот го назначи американскиот дипломат Луис Кришок за вршител на должноста висок претставник. Тој треба да ја води Канцеларијата на високиот претставник додека не се избере траен наследник, со цел договорот да биде завршен најдоцна до 14 јули.
Но, рокот се ближи без јасен компромис. Од една страна се САД, кои го поддржуваат италијанскиот дипломат Антонио Занарди Ланди. Од друга страна се повеќето европски земји, меѓу кои Франција и Германија, кои застануваат зад францускиот дипломат Рене Троказ. Разликата не е само кадровска, туку и политичка: Вашингтон бара висок претставник со поограничен мандат, додека европските земји инсистираат ОХР да остане силна институција со целосни овластувања.
Кришок во интервју за јавниот сервис на Федерацијата БиХ посочи дека е можно поставениот рок да биде пропуштен, но нагласи дека функционирањето на ОХР не е доведено во прашање. Според него, институцијата има континуитет, а вршителот на должноста ги има сите овластувања што ги има и високиот претставник.
Тоа ги вклучува и таканаречените Бонски овластувања, најчувствителниот инструмент на меѓународната администрација во БиХ. Со нив високиот претставник може да наметнува закони, да менува одлуки и да разрешува функционери доколку оцени дека се загрозени Дејтонскиот договор, мирот, стабилноста или уставниот поредок на земјата.
Кришок порача дека таквите овластувања не се прво средство, туку последна опција кога домашните политички актери не можат или не сакаат да обезбедат решение. Но, самото негово потсетување дека тие остануваат на маса е порака до лидерите во БиХ дека празнината на врвот на ОХР не значи празнина во меѓународниот надзор.
Високиот претставник е една од најмоќните институции создадени по Дејтонскиот мировен договор. Функцијата постои од крајот на војната во 1995 година и треба да го надгледува цивилното спроведување на мировниот договор. Во изминатите години таа беше особено важна во судирите со лидерството на Република Српска, кое континуирано ги оспоруваше одлуките на ОХР и го туркаше ентитетот кон поголемо дистанцирање од државните институции.
Шмит, кој ја напушта функцијата по речиси пет години, повеќе пати ги користеше своите овластувања, особено во судирите со Милорад Додик и со политиките што беа оценувани како закана за уставниот поредок на БиХ. Неговото заминување затоа не е само персонална промена, туку тест за тоа дали меѓународната заедница ќе продолжи да има единствена линија кон најнестабилната држава во регионот.
САД веќе изразија незадоволство од европските поделби и предупредија дека може да ја преиспитаат својата улога во меѓународното присуство во БиХ. Европската Унија, пак, преку Каја Калас испрати порака дека ОХР останува важен столб на стабилноста и дека новиот висок претставник треба да ѝ помогне на БиХ да се движи кон европскиот пат.
Застојот доаѓа во момент кога БиХ е најбавниот кандидат за членство во ЕУ од Западен Балкан. Земјата е блокирана од внатрешни политички судири, етнички поделби и институционални опструкции, а Брисел предупредува дека пропуштените реформи веќе ја чинат БиХ значајни европски средства.
