Skip to content
Земјотресот од 26 јули 1963 година го урна Скопје, но неговата обнова го претвори градот во ретко место каде што Истокот и Западот градеа заедно. Во официјалните и енциклопедиските записи најчесто се наведуваат 87 држави што испратиле пари, материјали, експерти, медицинска помош и уметнички дела. Обединетите нации ја координирале обновата, која во екот на Студената војна станала меѓународен симбол на солидарноста.
Шест децении подоцна, дел од тие подароци сè уште се меѓу најважните јавни објекти во Скопје. Некои продолжуваат да живеат, други со години беа оставени да пропаѓаат, а од амбициозниот план на Кензо Танге останаа само фрагменти.
Темата повторно е актуелна: во април 2026 година продолжи реконструкцијата на Универзална сала, додека во јули беше одобрен проект за проширување на училиштето „Јохан Хајнрих Песталоци“. Двата објекта покажуваат колку е тешко истовремено да се модернизира и да се зачува наследството на солидарноста.
Девет траги од светската помош
1. Универзална сала – бугарски проект и меѓународна помош
Препознатливата кружна сала била изградена во 1966 година по проект поврзан со бугарската компанија „Техноекспортстрој“ и со помош од меѓународната заедница. По долгогодишното затворање и пожарот во април 2024 година, реконструкцијата продолжи во 2026 година. Министерството за култура најави завршување до декември 2027 година.
2. Музејот на современата уметност – подарок од Полска и од светските уметници
Објектот на Кале го проектирале полските архитекти Јержи Мокшињски, Еугениуш Вјежбицки и Вацлав Клишевски, познати како „Тигрите“, а изградбата ја финансирала Полска. Колекцијата се создавала преку подароци од стотици уметници од целиот свет. Музејот бил отворен во 1970 година и денес останува активна културна институција.
3. „Јохан Хајнрих Песталоци“ – швајцарскиот подарок
Швајцарија ја финансирала и опремила зградата, а проектот е дело на архитектот Алфред Рот. Училиштето било отворено во 1969 година и сè уште ја задржува образовната функција. Во 2025 година бил поправен покривот, а во 2026 година е одобрен проект за доградба, поради што заштитата на оригиналното архитектонско решение станува уште поважна.
4. Поликлиника „Букурешт“ – помошта од Романија
Поликлиниката била романска донација и била пуштена во употреба само една година по земјотресот. Целосно е реконструирана во 2014 година, а денес во неа функционираат повеќе служби од примарната и специјалистичката здравствена заштита. Таа е еден од примерите каде што подарокот не останал само споменик, туку продолжил да ја извршува својата првична јавна функција.
5. Младинскиот културен центар – Алжир, Советскиот Сојуз и скопјани
Некогашниот Дом на млади, денес МКЦ, бил изграден со средства од фондот на граѓаните на Скопје и со помош од Алжир и Советскиот Сојуз. Проектот го изработил тим македонски и југословенски архитекти, а објектот бил отворен во 1972 година. За разлика од повеќе други градби, МКЦ сè уште ја задржува својата основна архитектонска и културна функција.
6. Романските кули во Тафталиџе
Романија му подарила на Скопје три станбени згради со повеќе од сто станови, проектирани од романскиот архитект Паул Фокша. Кулите и денес се населени и остануваат препознатлива точка во Тафталиџе, но во проверените јавно достапни извори нема податок за понова целосна реконструкција што би го зачувала нивниот оригинален изглед.
7. Монтажните населби во Тафталиџе
По земјотресот пристигнале монтажни куќи од Финска, Мексико, Соединетите Американски Држави и од други земји. Со текот на годините, голем дел од нив биле доградувани, проширувани или целосно заменети. Солидарноста денес повеќе се чита во распоредот на населбата и во имињата на улиците – Мексичка, Финска, Осло, Стокхолм, Лондон и Москва – отколку во првобитната архитектура.
8. Градскиот ѕид – реализираниот дел од визијата на Кензо Танге
Градскиот ѕид не бил директна донација од една држава, туку дел од обновата финансирана и координирана преку Обединетите нации. Концептот произлегол од планот на јапонскиот архитект Кензо Танге, додека во разработката и изградбата учествувале домашни архитекти. Тој е највидливиот реализиран дел од новото централно Скопје, но бил изграден во поедноставена форма од првичната замисла.
9. Транспортниот центар – намалениот „Градски портал“
Новата железничка станица и Транспортниот центар се единствениот поголем објект во Скопје директно поврзан со архитектонската визија на Танге. Станицата била завршена во 1981 година, но претставува само намалена верзија на планираниот „Градски портал“, кој требало да ги обедини железничкиот, автобускиот и автомобилскиот сообраќај со мрежа од пешачки платформи.
Што никогаш не беше реализирано?
Во планот на Танге, центарот на Скопје требало да се развива околу две големи структури – Градскиот ѕид и Градскиот портал. Порталот бил замислен како монументален транспортен и деловен комплекс со кули, подземни терминали, надземни пешачки патеки и директни врски со Градскиот трговски центар и централниот плоштад.
Изградени биле делови од Градскиот ѕид и значително намалениот Транспортен центар. Никогаш не се реализирале целосната мегаструктура на Градскиот портал, интегрираната сообраќајна мрежа, поголемиот дел од кулите и пешачките мостови што требало да го поврзат новиот градски центар.
Од светската солидарност најдобро опстанале објектите што продолжиле да служат како училишта, музеи, поликлиники и културни центри. Најмногу исчезнуваат монтажните населби, оригиналните архитектонски детали и врските меѓу објектите што требало да создадат единствен модерен град. Солидарноста сè уште е вградена во Скопје, но денес почесто се препознава во функцијата и меморијата на местата отколку во целосно зачуваната визија од обновата.
