Skip to content
Србија официјално влезе во првата фаза од развојот на сопствена нуклеарна програма, со амбиција до средината на 2027 година да утврди дали државата воопшто има услови да продолжи кон изградба на нуклеарна електрана. Доколку процесот продолжи според планот на Владата, изградбата би можела да почне до 2035 година, а првата електрана да биде пуштена по 2040 година.
Тоа значи дека Србија сè уште не гради нуклеарка, нема избрана локација и нема конечна одлука за типот на реактор. Во оваа фаза државата треба да одговори на многу поосновни прашања – дали има доволно стручен кадар, соодветни закони и регулатор, како би се финансирал проектот, каде би се складирал радиоактивниот отпад и дали електроенергетскиот систем може да прими нуклеарна централа.
Патот кон нуклеарната енергија беше повторно отворен во ноември 2024 година, кога Србија ја укина повеќедецениската законска забрана за изградба на нуклеарни електрани. Со измените на Законот за енергетика престана да важи законот со кој ваквите објекти беа забранети.
Интересот беше најавен уште неколку месеци претходно. Претседателот Александар Вучиќ на самитот за нуклеарна енергија во Брисел во март 2024 година зборуваше за можност Србија да гради мали модуларни реактори, при што тогаш спомена инвестиција од околу 7,5 милијарди евра. Оттогаш Белград ја продлабочи соработката со Франција и особено со државната енергетска компанија EDF.
Српското Министерство за рударство и енергетика сега ја спроведува програмата според методологијата на Меѓународната агенција за атомска енергија – IAEA.
Таа методологија не почнува со бетон и реактори. Пред една држава да донесе одлука за нуклеарна централа, треба да разработи 19 области – од финансирање, закони и нуклеарна безбедност до електроенергетската мрежа, човечките ресурси, изборот на локација, заштитата на животната средина, управувањето со отпад и вклучувањето на јавноста.
Првата фаза е токму периодот во кој државата треба да процени дали е подготвена да преземе долгорочна нуклеарна обврска.
Српската влада планира за тоа да бидат изработени повеќе студии. Министерката Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ во јули соопшти дека EDF ќе изработи четири студии од првата фаза, додека за уште 14 се разгледува ангажирање други компании со меѓународно искуство.
Истовремено се формира Национално тело за спроведување на програмата за нуклеарна енергија – NEPIO, во кое треба да бидат вклучени различни државни институции и експерти. Србија веќе признава дека во моментов нема целосно изградена законска и институционална инфраструктура потребна за ваков проект.
Токму кадарот може да биде еден од најтешките проблеми.
Физичарот и научен новинар Слободан Бубњевиќ за N1 предупредува дека нуклеарни инженери и институции не можат да се создадат со политичка одлука и дека потребни се години образование и систематско градење на експертиза.
Според него, Србија во минатото имала значително посилна научна база во нуклеарната област, но повеќедецениската забрана довела до прекин во развојот на кадрите. Тој ја критикува и досегашната транспарентност на процесот и смета дека јавноста мора многу подлабоко да биде вклучена пред државата да донесе конечна одлука.
Следната фаза би била многу поконкретна.
Тогаш треба да се анализираат потенцијалните локации, технологиите, моделот на финансирање и можностите за билатерална или регионална соработка. Дури третата фаза, според моделот на IAEA, води кон проектна реализација и изградба.
Самата IAEA предупредува дека влегувањето во нуклеарна енергија е повеќедецениски процес. Нејзиниот модел предвидува три јасни пресвртници – државата прво треба да биде подготвена да донесе информирана одлука, потоа да биде подготвена да побара понуди, а дури потоа следуваат изградбата и подготовката за работа на електраната.
Затоа 2035 година, која ја споменува српската влада како можен почеток на изградбата, засега е цел, а не утврден рок.
Мотивот на Белград е пред сè енергетски. Србија и понатаму силно зависи од лигнитот, додека истовремено треба постепено да го намалува производството од јаглен и да обезбеди стабилен извор на електрична енергија. Владата ја гледа нуклеарната енергија како една од опциите за базно производство во идниот декарбонизиран систем.
Она што засега е сигурно е дека Србија ја помина политичката граница што со децении го блокираше ова прашање – нуклеарната енергија повеќе не е забранета и државата веќе троши време и ресурси за да утврди дали може да изгради нуклеарна програма.
Но од студија до реактор има уште долг пат.
Доколку сегашните планови преживеат финансиски, политички и технички проверки, Србија би можела да стане нова нуклеарна земја на Балканот дури по 2040 година.
