Skip to content
Седум од десет учесници во анкетата на Рацин.мк сметаат дека здравите односи, личните граници и репродуктивното здравје треба да бидат дел од образованието на младите – како изборен предмет или како програма достапна за сите ученици. Анкетата беше отворена во период кога во јавноста се водеше дебата за повлечената програма за Сеопфатно сексуално образование во средните училишта.
Во анкетата гласаа вкупно 1.414 лица. Од нив, 1.002 или 71 проценти одговориле дека овие теми треба да се изучуваат во училиште. Вкупно 272 учесници, односно 19 проценти, сметаат дека тоа е исклучива одговорност на семејството, додека 140 или 10 проценти немаат став.
Резултатот покажува јасна разлика меѓу трите понудени одговори – поддршката за некаков облик на училишна едукација е речиси четири пати поголема од бројот на оние кои сметаат дека темата треба целосно да остане во семејството.
Сепак, резултатите не треба да се толкуваат како репрезентативно истражување на јавното мислење во Македонија. Станува збор за отворена онлајн анкета во која учесниците самите одлучуваат дали ќе гласаат, без статистички избран примерок. Таа го покажува ставот на луѓето кои учествувале во анкетата, а не ставот на целото население.
Дебатата доби дополнителна тежина откако Министерството за образование и наука на 9 септември ја повлече програмата за изборниот предмет Сеопфатно сексуално образование за средношколците и најави нејзина ревизија. Неколку дена подоцна, министерката Весна Јаневска изјави дека лично ја прочитала програмата и дека во неа не гледа ништо спорно, но дека Бирото за развој на образованието со домашни стручњаци повторно ќе ја разгледа пред евентуално да биде вратена.
Јаневска тогаш оцени и дека на младите им е потребно знаење за заштита од сексуална агресија, сексуално преносливи инфекции, несакана малолетничка бременост и заштита на сопственото здравје. Програмата што беше повлечена беше замислена како изборна, а не како задолжителна за сите средношколци.
Научните податоци покажуваат зошто темата не се сведува само на прашањето дали младите треба да учат за сексуални односи. Светската здравствена организација го дефинира сеопфатното сексуално образование како возрастно приспособена и научно точна едукација која опфаќа тело и здравје, односи, согласност, лична автономија, репродуктивно здравје и вештини за носење информирани одлуки.
Кај помладите ученици, тоа може да значи препознавање на сопствените и туѓите граници, разбирање дека несакан допир или насилство не се прифатливи и знаење кому да се обратат за помош. Кај адолесцентите темите постепено се прошируваат на пубертетот, согласноста, контрацепцијата, бременоста, сексуално преносливите инфекции и здравите партнерски односи.
Истражувањата сумирани од СЗО и УНЕСКО не покажуваат дека ваквата едукација ги поттикнува младите порано да станат сексуално активни. Напротив, квалитетните програми се поврзуваат со подобро знаење, одложување на почетокот на сексуалните односи во дел од средините, почеста употреба на контрацепција и кондоми и помалку ризично однесување.
Важноста на образованието за личните граници не се мери само преку здравствените последици. СЗО наведува дека знаењето за согласност, прифатливо и неприфатливо однесување и начините за барање помош може да ја подобри способноста на децата и младите да препознаат злоупотреба, насилство и принуда.
И семејството останува важен дел од ова образование. Според СЗО, најдобар пристап е младите да добиваат точни и усогласени информации од повеќе извори – родители и други блиски лица, но и наставници и обучени стручни лица. Училиштето во тој модел не го заменува семејството, туку обезбедува пристап до научно точни информации и за децата кои можеби немаат можност отворено да разговараат за овие теми дома.
И домашните статистики покажуваат дека репродуктивното здравје на малолетниците не е апстрактна тема. Во 2025 година во Македонија биле регистрирани 15 живородени деца од мајки помлади од 15 години, покажуваат конечните податоци на Државниот завод за статистика. Податокот сам по себе не кажува што довело до секој од тие случаи, но покажува дека прашањата за малолетничка бременост, заштита и навремено информирање имаат реална здравствена димензија.
Анкетата на Рацин.мк не може да ја реши стручната и општествената дебата за тоа како точно треба да изгледа ваквото образование, на која возраст треба да почнува и дали треба да биде изборно или интегрирано во други предмети. Но резултатот покажува дека меѓу учесниците има силна поддршка училиштето да има улога во едукацијата за здрави односи, лични граници и репродуктивно здравје.
Одлуката за конкретниот предмет сега е повторно кај образовните институции. По најавената стручна ревизија, Бирото за развој на образованието треба да даде мислење за програмата, по што ќе се знае дали и во каква форма таа повторно ќе биде достапна за средношколците.
