Skip to content
На 25 октомври Србија ќе гласа на предвремени парламентарни избори какви што досега немала. Актуелниот претседател Александар Вучиќ е прв на листата што го носи неговото име и најавува дека ќе поднесе оставка за да влезе во кампањата како кандидат за иден премиер. Наспроти него е изборна листа произлезена од студентските блокади, составена од лекари, професори, уметници и други професионалци. Дел од опозициските партии воопшто нема да учествуваат, туку ги повикуваат своите гласачи да ги поддржат студентите.
Кога Вучиќ ќе ја реализира најавената оставка на 27 септември, парламентарните избори ќе бидат само првото гласање. Според Уставот, Србија ќе мора да избере и нов претседател најдоцна три месеци по престанокот на неговиот мандат.
Сето тоа ги прави изборите на 25 октомври многу повеќе од уште едни предвремени избори во земја која во последната деценија често излегува на гласање.
Од претседателската палата – во кампања со „камионче“
Вучиќ на 9 септември го распушти парламентот избран во декември 2023 година и распиша предвремени избори за 25 октомври. Одлуката е донесена по образложен предлог на Владата.
Само неколку дена подоцна следуваше необичната политичка најава.
Вучиќ соопшти дека на 27 септември ќе поднесе оставка од функцијата претседател на Србија, а потоа ќе влезе во изборната кампања „како обичен граѓанин“.
„Набавив и едно камионче, имам свој автомобил. Набавив и камп-приколка“, изјави тој, најавувајќи дека ќе патува низ градовите и селата и директно ќе разговара со граѓаните.
Во исто време, тој е прв кандидат на парламентарната листа „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, зад која стои Српската напредна странка со партнерите. Зад него на листата се Милош Вучевиќ и Ана Брнабиќ.
Тоа создава ситуација во која актуелниот претседател на државата води парламентарна кампања со намера по изборите да се пресели на чело на Владата.
Но премиерот во Србија не се избира непосредно на избори. Граѓаните избираат 250 пратеници, а владата потоа зависи од парламентарното мнозинство.
Оттука, „кандидат за премиер“ е политичка позиција во кампањата, а не функција за која гласачите непосредно гласаат на 25 октомври.
Што ќе се случува после оставката на Вучиќ?
Тука изборите стануваат уште понеобични.
Уставот на Србија е прилично јасен.
Мандатот на претседателот престанува со истекување, оставка или разрешување. Оставката се поднесува до претседателот на Народното собрание и мандатот престанува истиот ден.
Ако претседателскиот мандат престане предвреме, претседателот на Народното собрание ја презема функцијата, но најмногу три месеци. Во истиот рок мора да бидат одржани избори за нов претседател.
Тоа значи дека, после оставката на Вучиќ на 27 септември, Србија практично ќе влезе во двоен изборен циклус.
Прво парламентарни избори на 25 октомври.
Потоа и претседателски избори, кои според уставниот рок би морале да се одржат најдоцна до крајот на декември.
А дополнителна институционална необичност произлегува од фактот што парламентот веќе е распуштен. Како точно ќе изгледа периодот меѓу оставката, изборот на новото собрание и изборот на нов претседател ќе зависи од уставните и институционалните процедури што ќе следуваат.
Од блокирани факултети до листа од 250 кандидати
Другата страна на овие избори е уште поневообичаена. Главниот нов политички актер не произлезе од партија.
Студентските протести започнаа по падот на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, во несреќата во која загинаа 16 лица. Протестите прераснаа во пошироко антивладино движење со барања поврзани со одговорноста на институциите и корупцијата.
Речиси две години подоцна, движењето влегува на избори.
Републичката изборна комисија на 15 септември официјално ја потврди „Студентска листа – Студенти побеђују“. На неа има точно 250 кандидати – колку што има и места во српскиот парламент.
Прв на листата е лекарот Илија Срдановиќ од Нови Сад.
Зад него следуваат лекарка специјалист, драматург, хирург, професорка по англиски јазик, политиколог, доктор по организациски науки, а меѓу кандидатите има професори, уметници, активисти и други професионалци.
Студентите тврдат дека кандидатите не ги избирале партиски лидери, туку дека листата произлегла од повеќемесечниот систем на пленуми и заедничко одлучување. Велат и дека намерно не сакаат една личност околу која ќе се гради нов политички „култ“.
Тоа е речиси спротивен модел од листата на СНС, која го носи името на Вучиќ и на која самиот Вучиќ е прв кандидат.
69 илјади потписи за листа на која ѝ беа потребни 10 илјади
Интересен е и начинот на кој студентите влегоа во изборната трка.
За поднесување листа биле потребни најмалку 10.000 заверени изјави на избирачи.
Според податоците на Републичката изборна комисија, за Студентската листа биле доставени речиси 70.000 заверени изјави. РИК како вкупно доставен број наведува 69.947, додека при проверката 69.099 биле утврдени како правно валидни.
За споредба, за листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ биле доставени 223.933 заверени изјави, а за листата на Ивица Дачиќ 21.266.
Самите бројки не покажуваат каков ќе биде изборниот резултат бидејќи потпис за кандидатура не е исто што и глас на избори, но покажуваат дека студентското движење успеало протестната инфраструктура да ја претвори во изборна организација.
Опозиција што се повлекува за некој друг да настапи
Необична е и позицијата на класичната српска опозиција.
Демократската партија, Зелено-левиот фронт и движењето Крени-промени се меѓу политичките субјекти кои одлучија да не поднесат свои листи и да ја поддржат Студентската листа.
Други, сепак, излегуваат на изборите.
РИК ја прогласи листата „Европска Србија – Мариника Тепиќ – Здравко Понош“, зад која стојат Странката на слободата и правдата, Србија центар и други партнери. На првото место е Драган Ѓилас.
Така изборната карта не се сведува на едноставен дуел меѓу СНС и студентите.
Но самото појавување на Студентската листа го промени односот внатре во опозицискиот простор: дел од партиите кои со години учествувале на избори овојпат доброволно се тргнаа од гласачкото ливче за да поддржат листа што не произлегува од нивните структури.
Кампања со велосипеди, врата до врата и TikTok
Разликата се гледа и во кампањата.
Студентите веќе подолго време ја спроведуваат акцијата „Студент во секое село“, телефонска кампања и разговори од врата до врата. На 17 септември започнаа и велосипедска тура низ Србија под името „Бици тура – чувари на Уставот“.
Вучиќ, пак, на TikTok го повика Срдановиќ на телевизиски дуел „каде што сака“, додека патуваше низ Шумадија.
Тоа само по себе создаде необична политичка слика: човек кој повеќе од една деценија е централна фигура на српската власт го повикува на директна телевизиска дебата лекарот кој стана прво име на изборна листа создадена од студентските протести.
Еден студентски спот стана национален политички настан
Колку кампањата ќе се води надвор од класичните партиски канали покажа и видеото на студентите од Факултетот за драмски уметности во Белград.
Во спотот се комбинирани видеоснимки што Вучиќ претходно ги објавувал на својот Инстаграм со сцени и пораки од протестите. Видеото завршува со сцена со бришење плочки и сапун на подот.
Ана Брнабиќ поради спотот свика вонредна прес-конференција. Таа го оцени видеото како „монструозно“ и последната сцена ја протолкува како алузија на сексуално насилство. Тоа е толкување на Брнабиќ – самата сцена и нејзиното значење станаа предмет на политички спор.
Со тоа видео објавено на социјалните мрежи практично стана една од централните теми на националната кампања.
Изборите ги следат стотици меѓународни набљудувачи
Во Србија веќе е и набљудувачката мисија на ОБСЕ/ОДИХР.
Основниот тим брои 14 меѓународни експерти, 30 долгорочни набљудувачи треба да бидат распоредени низ земјата, а ОДИХР планира да побара уште 300 краткорочни набљудувачи за самиот изборен ден.
Предмет на набљудување ќе бидат изборната администрација, регистрирањето кандидати и гласачи, кампањата, финансирањето, медиумското покривање, социјалните мрежи, дезинформациите и решавањето изборни спорови.
ОДИХР веќе ги набљудуваше претходните српски избори, а последните парламентарни избори беа одржани во декември 2023 година.
На 25 октомври се избира парламент – но приказната веројатно нема да заврши тогаш
Затоа овие избори се необични уште пред да биде пуштено првото гласачко ливче.
Претседателот кој ги распиша изборите е истовремено прв кандидат на една од листите и најавува оставка за да се бори за премиерската функција.
Наспроти него стои листа создадена од студентско движење кое започна со блокади и протести, а сега има 250 кандидати за парламент.
Дел од традиционалната опозиција учествува, дел доброволно се повлече за да ги поддржи студентите.
Политичката кампања паралелно се води на улица, на велосипеди, од врата до врата, на TikTok и преку кратки видеа што за неколку часа стануваат национални политички теми.
А доколку Вучиќ ја реализира најавената оставка на 27 септември, гласањето на 25 октомври нема да биде крај на изборната година.
Србија веднаш потоа ќе треба да избере и нов претседател.
Така земјата може за само неколку месеци да помине од речиси двегодишни студентски протести, преку предвремени парламентарни избори, до нови претседателски избори – со поранешен претседател кој во меѓувреме ќе се обидува да се врати во извршната власт како премиер.
Необичноста на 25 октомври затоа не е само во тоа кој се натпреварува, туку и во фактот дека се менуваат улогите на речиси сите главни актери на српската политичка сцена.
