Анализа: Што прво ќе поскапи заради високата цена на дизелот

Поскапувањето на дизелот на 104,50 денари за литар не значи дека од утре сè во продавниците автоматски ќе поскапи. Но ако цената остане над 100 денари подолг период, ударот постепено ќе се пренесува од бензинските пумпи кон транспортот, земјоделството, производството и трговијата, а оттаму и кон крајните цени што ги плаќаат граѓаните.

Новата пресметка на Регулаторната комисија за енергетика е значајна затоа што дизелот за една недела поскапе за 5,50 денари – од 99 на 104,50 денари за литар. Тоа е раст од околу 5,6 проценти само со една пресметка. Уште повпечатлива е споредбата со 11 август, кога литар дизел чинеше 91,50 денари. За нешто повеќе од еден месец цената е повисока за 13 денари, односно за повеќе од 14 проценти.

Токму тука е и првиот важен економски сигнал. Дизелот стигна до 104,50 денари и покрај намалените давачки. Ако високите меѓународни котации продолжат, просторот даночните интервенции сами да го задржат домашниот ценовен удар станува сè помал.

За македонската економија дизелот е многу повеќе од трошок на сопствениците на автомобили. Тој е работен трошок на камионите што носат храна до маркетите, комбињата што вршат дистрибуција, земјоделската механизација, градежните машини, курирските служби, дел од такси-превозот и голем број компании кои секојдневно испорачуваат стока.

Само најновото поскапување покажува колку брзо се собира дополнителниот трошок. Фирма што месечно троши 10.000 литри дизел сега само поради последното зголемување од 5,50 денари има 55.000 денари повисок месечен трошок. Кај поголем превозник кој троши 100.000 литри, разликата е 550.000 денари месечно.

Први на удар се транспортот и логистиката. Кај нив горивото не е спореден, туку еден од основните оперативни трошоци. Кога превозникот ќе ја зголеми цената за транспорт од фабрика до магацин или од магацин до маркет, тој трошок влегува во калкулацијата на речиси секој производ што се движи по пат.

Затоа лебот не поскапува затоа што пекарската печка работи на дизел, туку затоа што дизел има во повеќе точки од неговиот пат – во производството на житото, транспортот до силос, носењето на брашното до пекарницата и дистрибуцијата на готовиот леб до продавниците.

Истото е уште повидливо кај овошјето и зеленчукот. Земјоделецот користи гориво за тракторите, подготовката на земјиштето, бербата и транспортот. Откупувачот повторно плаќа транспорт, а дистрибутерот уште еднаш. Кај производите со краток рок на траење има и ладен транспорт и складирање. Затоа храната е еден од секторите во кои продолженото поскапување на дизелот најлесно може да се прелее врз купувачот.

Сличен ефект има кај месото, млекото, пијалаците и производите што се доставуваат секојдневно до голем број продажни места. Колку е поголем бројот на транспортни операции низ синџирот, толку е поголема изложеноста на горивото.

Миле Бошков од Бизнис-конфедерацијата предупредува токму на ваквиот механизам – зголемените логистички трошоци, според него, најпрво ќе ги погодат компаниите зависни од транспорт и дистрибуција, а потоа дел од товарот ќе стигне до потрошувачите.

Вториот ризик е што дизелот поскапува во момент кога цените веќе не се целосно мирни. Последните официјални податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека во август годишната инфлација во Македонија изнесувала 2,6 проценти, а само во еден месец трошоците на животот се зголемиле за 0,4 проценти. Храната и безалкохолните пијалаци во август поскапеле за 0,5 проценти во однос на јули.

Но августовската инфлација практично не го содржи најновиот удар од дизелот. Цената од 104,50 денари важи од 22 септември. Тоа значи дека првиот директен ефект ќе почне да се гледа во септемвриските податоци, а поширокото прелевање кон храна и услуги може да се почувствува и во октомври и ноември.

Токму времетраењето е поважно од едно поскапување.

Ако дизелот по две или три недели повторно се врати под 95 денари, голем дел од компаниите можат да го издржат краткиот шок без да менуваат ценовници. Ако, пак, цената остане над 100 или продолжи да расте неколку месеци, производителите и дистрибутерите почнуваат да прават нови калкулации. Тогаш привремен трошок станува траен трошок, а трајниот трошок многу полесно се претвора во нова цена.

Дополнителен проблем за Македонија е што повисокиот дизел може да пристигне во цените од две страни.

Првата е домашната – преку поскапиот транспорт и производство во земјата.

Втората е увозната. Ако горивата останат скапи и во Европа, растат транспортните и производствените трошоци на стоката што Македонија ја увезува. Домашниот увозник тогаш може да добие повисока набавна цена уште на граница, а потоа да плати и поскап домашен превоз до магацинот и продавницата.

Така енергетскиот шок може двапати да влезе во истиот производ.

Особено чувствителни се малите фирми. Голема компанија може да има долгорочни договори за превоз, поголеми залихи или простор дел од ударот привремено да го покрие преку својата маржа. Малата пекарница, продавница, земјоделец или локален дистрибутер има многу помал простор за таква амортизација.

Затоа не треба да се очекува ниту сите цени да пораснат истовремено, ниту еднакво.

Најбрзо може да реагираат транспортните услуги и производите со честа дистрибуција. Потоа доаѓа храната, земјоделските производи и дел од услугите. Кај индустриските производи ефектот може да се појави подоцна, бидејќи компаниите работат со залихи и подолги договори.

Има и уште еден, помалку видлив ризик – инфлациските очекувања. Кога фирмите очекуваат дека горивото, суровините и транспортот ќе продолжат да растат, тие почнуваат однапред да калкулираат повисоки идни трошоци. Тогаш ефектот врз цените може да стане поголем од непосредниот трошок од еден поскап литар дизел.

Но економски не би било оправдано секое поскапување во маркетите да се припишува на дизелот. Ако горивото поскапи 5 или 6 проценти, тоа не значи дека производ што има мал транспортен удел во својата цена треба да поскапи за ист процент. Реалниот ефект зависи од тоа колкав дел од конечната цена навистина го сочинуваат транспортот и енергијата.

Во сегашната ситуација државата веќе интервенира преку акцизата и ДДВ. РКЕ потврдува дека во актуелната пресметка акцизата кај дизелот е пониска за четири денари за литар, а ДДВ изнесува 10 проценти.

Тоа го намалува непосредниот удар, но отвора и друга дилема – што ќе се случи ако меѓународните цени останат високи кога даночните олеснувања ќе завршат или бидат намалени. Ако сите други компоненти останат исти, враќањето на повисоките давачки би значело дополнителен притисок врз малопродажната цена.

Оттука, најголемиот ризик за стандардот не е самиот факт дека дизелот денеска е 104,50 денари. Ризикот е комбинацијата од висока цена, долго траење и прелевање во повеќе фази од економијата.

Последните податоци сè уште не покажуваат нов голем инфлациски бран – годишната инфлација во август беше 2,6 проценти. Но тие податоци се направени пред најновиот скок на дизелот.

Затоа клучни ќе бидат следните неколку пресметки на РКЕ. Ако дизелот брзо се врати надолу, ударот може да остане главно кај горивото и транспортот. Ако 100 денари станат новото нормално ниво, прашањето повеќе нема да биде дали поскапувањето ќе стигне до другите цени, туку колкав дел од него ќе стигне и колку долго ќе остане таму.